حلقه پروازهای ایران تنگ‌تر شد؛تازه ترین مسیرهای هوایی بسته شده

فشار تازه آمریکا شبکه پرواز خارجی ایران را کوچک‌تر کرده؛ چند همسایه مسیرها را بسته‌اند، اما از چین تا برخی مسیرهای ترکیه هنوز پروازهایی برقرار است. فشار تازه آمریکا بر صنعت هوانوردی ایران از مرحله تحریم شرکت‌های هواپیمایی فراتر رفته و اکنون به فرودگاه‌ها و شرکت‌هایی رسیده است که به هواپیماهای ایرانی سوخت، خدمات زمینی یا امکان فروش بلیت می‌دهند. نتیجه در نخستین روزهای اجرا، نه بسته‌شدن کامل آسمان جهان به روی ایران، بلکه کوچک‌تر و بی‌ثبات‌تر شدن شبکه پروازهای خارجی کشور بوده است. بررسی زومان از آخرین گزارش‌ها تا دوم مهر( ۲۴ سپتامبر) نشان می‌دهد پروازهای شرکت‌های ایرانی در گرجستان و آذربایجان متوقف یا محدود شده و مسیرهای بغداد و مسقط نیز تحت تاثیر قرار گرفته‌اند. وضعیت امارات از امروز مبهم‌تر شده است؛ در مقابل، چین همچنان از پذیرش پروازهای ایرانی عقب‌نشینی نکرده و برخی مسیرهای ترکیه و نجف نیز برقرار مانده‌اند. پرواز شرکت‌های ایرانی متوقف یا محدود شده توقف پروازهای ایرانی اعلام شده تاییدشده؛ روایت ایران متفاوت است بغداد متوقف؛ نجف برقرار گزارش شده پروازهای مسقط متوقف شده تاییدشده از طرف ایران بخشی از پروازها لغو؛ برخی مسیرها برقرار ممنوعیت کامل وجود ندارد توقف پروازهای ایرانی از ۲۴ سپتامبر گزارش شده برخی پروازهای ایران همچنان برقرار است پرواز پس از اجرای تحریم تأیید شده ریشه موج تازه محدودیت‌ها به تصمیم ۸ سپتامبر وزارت خزانه‌داری آمریکا برمی‌گردد. دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران، از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را به فهرست تحریم‌ها اضافه کرد. وزارت خزانه‌داری این ۲۷ شرکت را شرکت‌های هواپیمایی باقی‌مانده ایران توصیف کرد که پیش‌تر هدف این تحریم‌ها قرار نگرفته بودند. اما نقطه تعیین‌کننده ۲۳ سپتامبر بود.اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، هشدار داد شرکت‌ها و فرودگاه‌هایی که به شرکت‌های هواپیمایی تحریم‌شده ایران سوخت، خدمات فرودگاهی یا امکان فروش بلیت ارائه کنند، ممکن است دسترسی خود به نظام مالی دلاری را از دست بدهند. به این ترتیب، واشنگتن برای متوقف کردن یک پرواز الزاما نیازی به بستن حریم هوایی کشور مقصد ندارد. اگر شرکت سوخت‌رسان، خدمات زمینی، بانک یا پیمانکار فرودگاهی حاضر به همکاری با شرکت ایرانی نباشد، ادامه پرواز می‌تواند از نظر عملی دشوار شود. گرجستان یکی از روشن‌ترین نمونه‌های اجرای فشار تازه است. سازمان هواپیمایی این کشور پیش‌تر اعلام کرده بود سازوکارهای تحریمی آمریکا و اروپا را در تصمیم‌های خود درباره فعالیت شرکت‌های خارجی در نظر می‌گیرد. شرکت‌های ایرانی مشمول تحریم آخرین پروازهای خود را ۲۰ سپتامبر انجام دادند و از روز بعد فعالیت آنها محدود شد. آذربایجان نیز اعلام کرد پرواز شرکت‌های هواپیمایی ایرانی از ۲۲ سپتامبر متوقف می‌شود. البته ایران‌ایر در ابتدا گفت اطلاعیه رسمی درباره توقف پروازهای باکو دریافت نکرده است. در نتیجه، درباره باکو میان اعلام طرف آذربایجانی و روایت اولیه شرکت ایرانی اختلاف وجود داشت، هرچند اصل اعلام محدودیت از سوی آذربایجان منتشر شده است. در عراق وضعیت یکدست نیست.گزارش رویترز به نقل از دو منبع عراقی حاکی از آن بود که دولت این کشور سازمان هواپیمایی را مامور کرده پرواز شرکت‌های ایرانی به بغداد را متوقف کند. اما این تصمیم به معنای قطع تمام ارتباط هوایی ایران و عراق نیست. مقام‌های ایرانی از مذاکره برای انتقال پروازهای بغداد به نجف خبر داده‌اند و گزارش‌های بعدی نشان می‌دهد پروازهای نجف همچنان امکان ادامه داشته‌اند. این تفاوت برای مسافران، به‌ویژه زائران ایرانی، اهمیت دارد: عراق از نقشه پروازی ایران حذف نشده، اما دروازه اصلی بغداد تحت تاثیر تحریم قرار گرفته است. مسقط نیز از مسیرهایی است که تحت تاثیر موج تازه قرار گرفته است. سخنگوی سازمان هواپیمایی ایران اعلام کرد فرودگاه‌های بغداد و مسقط از نیمه‌شب چهارشنبه دیگر پروازهای ایرانی را نمی‌پذیرند. مقام‌های ایرانی گفته‌اند مذاکرات برای حل مسئله عمان ادامه دارد. بنابراین توقف فعلی مسقط تأیید شده، اما مشخص نیست این وضعیت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت. امارات یکی از مهم‌ترین موارد برای ارزیابی دامنه واقعی تحریم‌های تازه است.در ۲۳ سپتامبر، یعنی نخستین روز اجرای فشار تازه آمریکا، پروازهای ایرانی به دبی هنوز برقرار گزارش می‌شدند. AFP نیز پرواز دبی را در میان مسیرهایی قرار داده بود که همچنان در برنامه بودند. اما وضعیت از شب گذشته تغییر کرده است. رسانه «ایرانیان امارات» به نقل از یک منبع مطلع گزارش داده شرکت‌های هواپیمایی ایرانی شامگاه ۲۳ سپتامبر مطلع شده‌اند که تا اطلاع ثانوی اجازه ورود به امارات را نخواهند داشت و در نتیجه پروازهای آنها به دبی از ۲۴ سپتامبر متوقف می‌شود. تا زمان تنظیم این گزارش، زومان اطلاعیه رسمی مستقیمی از دولت یا سازمان هوانوردی امارات که ممنوعیت عمومی شرکت‌های ایرانی را اعلام کرده باشد پیدا نکرده است. از سوی دیگر، برخی سامانه‌های برنامه پرواز هنوز برای ۲۴ سپتامبر پروازهای ماهان و ایران‌ایرتور میان دبی و تهران نمایش می‌دهند؛ برنامه پروازی البته به تنهایی اثبات نمی‌کند که پرواز واقعا انجام شده است. بنابراین امارات را فعلا نمی‌توان با همان درجه قطعیت گرجستان در فهرست کشورهای متوقف‌کننده قرار داد؛ اما شواهد تازه از افزایش محدودیت حکایت دارد. ترکیه تصویر متفاوتی دارد. ماهان پروازهای خود به این کشور را متوقف کرده، اما گزارش‌های داخل ایران حاکی از آن است که شرکت‌های دیگر همچنان به برخی شهرهای ترکیه پرواز می‌کنند. مدیر انجمن دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران گفته بود تنها پروازهای ماهان متوقف شده و شرکت‌های دیگر همچنان به استانبول، آنکارا، ازمیر و برخی مقاصد جنوبی ترکیه پرواز دارند. AFP نیز در ۲۳ سپتامبر گزارش کرد برخی پروازهای استانبول همچنان برنامه‌ریزی شده بودند، هرچند تعدادی دیگر لغو شده بودند. بنابراین توصیف وضعیت ترکیه به‌عنوان «ممنوعیت پروازهای ایرانی» دقیق نیست؛ شبکه کوچک‌تر شده، اما مسیر کاملا بسته نشده است. چین در سوی دیگر این نقشه قرار دارد.وزارت خارجه چین یک روز پیش از اجرای مرحله تازه فشار آمریکا اعلام کرد با تحریم‌های یک‌جانبه‌ای که مجوز شورای امنیت سازمان ملل را ندارند مخالف است. این موضع فقط روی کاغذ باقی نماند. روز ۲۳ سپتامبر، یعنی پس از اجرایی شدن تهدید آمریکا علیه خدمات‌دهندگان خارجی، یک پرواز ماهان از تهران در گوانگژو فرود آمد. AFP این پرواز را با استفاده از داده‌های ردیابی پرواز تأیید کرده است. این اتفاق یک نکته مهم را روشن کرد: هشدار آمریکا مبنی بر متوقف شدن شرکت‌های ایرانی در سراسر جهان، ممنوعیت حقوقی جهانی نیست. میزان اثرگذاری آن به تصمیم دولت‌ها، فرودگاه‌ها و شرکت‌های خدمات‌دهنده بستگی دارد. به همین دلیل نمی‌توان گفت تمام شبکه ایران و چین بدون اختلال ادامه دارد؛ اما تا ۲۴ سپتامبر نیز شواهدی از ممنوعیت عمومی پروازهای ایرانی از سوی پکن وجود ندارد. فشار تازه به صنعتی وارد شده که شبکه خارجی آن پیش از این نیز به‌شدت کوچک شده بود.بر اساس داده‌های شرکت تحلیل هوانوردی سیریوم که الجزیره نقل کرده، ظرفیت بین‌المللی پروازهای ایران در اوت ۲۰۲۶ نسبت به اوت سال قبل ۴۹ درصد کاهش یافته بود. بنابراین موج تازه از نقطه صفر آغاز نشده است. تعداد پروازهای خارجی پیش‌تر بر اثر جنگ، تحریم و خروج بسیاری از شرکت‌های خارجی کاهش یافته بود و اکنون محدودیت خدمات‌رسانی به شرکت‌های ایرانی، مسیرهای باقی‌مانده را نیز تحت فشار قرار داده است. پیامد آن در مرزهای زمینی هم دیده می‌شود. گزارش‌هایی از افزایش تقاضا و ازدحام در مسیرهای زمینی ایران به ترکیه و ارمنستان منتشر شده؛ دو کشوری که هنوز می‌توانند برای برخی مسافران نقش دروازه اتصال به شبکه بین‌المللی را بازی کنند. تصویر فعلی هنوز «انزوای کامل هوایی ایران» نیست.گرجستان و آذربایجان محدودیت‌های مشخصی اعمال کرده‌اند؛ بغداد و مسقط از دسترس شرکت‌های ایرانی خارج شده‌اند؛ درباره امارات نشانه‌های تازه‌ای از توقف پروازها وجود دارد؛ ترکیه بخشی از شبکه را حفظ کرده و چین نیز تاکنون حاضر نشده تحریم آمریکا را مبنای قطع کامل ارتباط هوایی قرار دهد. اما سازوکار فشار جدید یک ویژگی متفاوت دارد: به جای تمرکز صرف بر خود شرکت هواپیمایی، زنجیره‌ای را هدف گرفته که هواپیما برای پرواز خارجی به آن وابسته است؛ از سوخت و خدمات زمینی تا فروش بلیت و پرداخت بانکی. در نتیجه ممکن است نقشه پروازهای خارجی ایران نه با یک تصمیم واحد، بلکه فرودگاه‌به‌فرودگاه و شرکت‌به‌شرکت کوچک شود. آنچه در روزهای آینده تعیین‌کننده خواهد بود، تعداد کشورهایی نیست که رسما اعلام «ممنوعیت» می‌کنند؛ بلکه تعداد فرودگاه‌ها و شرکت‌هایی است که حاضرند با وجود تهدید تحریم ثانویه آمریکا، همچنان به هواپیماهای ایرانی خدمات بدهند.