چک رمزدار دوباره به خط پایان رسید؛ از ۷ مهر چه تغییر می‌کند؟

بانک مرکزی ۷ مهر را موعد تازه توقف صدور چک رمزدار اعلام کرده؛ ابزاری که قرار است چک تضمین‌شده صیادی جای آن را بگیرد. تنها چند روز تا موعد تازه‌ای باقی مانده که بانک مرکزی برای توقف صدور چک رمزدار تعیین کرده است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، از سه‌شنبه ۷ مهر ۱۴۰۵ بانک‌ها دیگر نباید این نوع چک را صادر کنند و چک تضمین‌شده صیادی جای آن را خواهد گرفت. این البته نخستین تاریخی نیست که برای این تغییر تعیین می‌شود. پیش‌تر نیز قرار بود توقف صدور چک رمزدار همزمان با تغییرات سامانه چکاوک در هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ انجام شود. اجرای برنامه پیش از آن هم به دلیل درخواست برخی بانک‌ها برای تکمیل تغییرات فنی و نزدیکی به دوره پرترافیک پایان سال عقب افتاده بود. اکنون بانک مرکزی بار دیگر زمان مشخصی تعیین کرده است: ۷ مهر برای توقف صدور و اول دی برای توقف پذیرش و واگذاری چک رمزدار در سامانه چکاوک. به همین دلیل شاید دقیق‌تر باشد ۷ مهر را فعلاً «موعد اعلام‌شده برای توقف صدور» بدانیم، نه اینکه پیش از رسیدن این تاریخ، حذف چک رمزدار از شبکه بانکی را اتفاقی انجام‌شده تلقی کنیم. اما اگر برنامه این بار مطابق زمان‌بندی اجرا شود، برای کسی که می‌خواهد در یک معامله بزرگ از ابزار پرداخت تضمین‌شده بانکی استفاده کند چه چیزی تغییر خواهد کرد؟ چک رمزدار که به آن چک بین‌بانکی نیز گفته می‌شود، با چکی که افراد از دسته‌چک شخصی خود صادر می‌کنند تفاوت دارد. این چک را مشتری نمی‌نویسد؛ بانک به درخواست او و در برابر وجه موجود صادر می‌کند. فرض کنید خریدار خانه در بانک «الف» حساب دارد، اما فروشنده می‌خواهد پول به حسابش در بانک «ب» منتقل شود. چک رمزدار یکی از ابزارهای سنتی برای چنین معامله‌ای بوده است. چک برای حساب و بانک مقصد مشخص صادر می‌شد و چون بانک در فرایند صدور آن قرار داشت، دریافت‌کننده با خطر معمول چک شخصی، یعنی کافی نبودن موجودی صادرکننده، مواجه نبود. اما اطمینان از اصالت این چک تا حد زیادی به سازوکار میان بانک‌ها متکی بود. «رمز» درج‌شده روی چک و استعلام میان شعب، بخشی از فرایندی بود که به بانک مقصد اجازه می‌داد از اصالت سند مطمئن شود. این سازوکار در دوره‌ای شکل گرفته بود که هنوز زیرساخت متمرکزی مانند صیاد برای ثبت اطلاعات چک و هویت دریافت‌کننده وجود نداشت. جایگزینی که بانک مرکزی برای چک رمزدار در نظر گرفته همچنان یک چک بانکی است. بنابراین توقف چک رمزدار به معنای حذف اسناد کاغذی یا انتقال اجباری همه معاملات بزرگ به ساتنا و پایا نیست. چک تضمین‌شده نیز به درخواست مشتری از سوی بانک صادر می‌شود و بانک پرداخت وجه آن را تضمین می‌کند. تفاوت مهم در شیوه ثبت و کنترل آن است. اطلاعات صدور چک تضمین‌شده و مشخصات ذی‌نفع در سامانه صیاد ثبت می‌شود و هر چک شناسه صیادی دارد. دریافت‌کننده می‌تواند با استفاده از این شناسه، اطلاعات چک را از مسیرهای بانکی استعلام و بررسی کند که سند واقعاً به نفع او صادر شده است. به زبان ساده، در هر دو ابزار بانک پشت پرداخت پول قرار دارد؛ آنچه تغییر کرده، بخشی از سازوکار ایجاد اعتماد است. در چک رمزدار، اصالت سند به رمز و ارتباط میان بانک‌ها و شعب وابستگی بیشتری داشت. در چک تضمین‌شده صیادی، علاوه بر تضمین بانک، اطلاعات چک و دریافت‌کننده در یک زیرساخت متمرکز ثبت و قابل استعلام می‌شود. این تغییر یک‌شبه شکل نگرفته است. بانک مرکزی از سال‌های گذشته فرایند صدور چک‌های تضمین‌شده را تغییر داده است. احراز دقیق‌تر هویت دریافت‌کننده، محدودکردن امکان انتقال و ثبت اطلاعات چک در صیاد به تدریج به این ابزار اضافه شد. از ۱۷ خرداد ۱۴۰۱ نیز تبادل بین‌بانکی چک‌های تضمین‌شده فاقد شناسه صیادی در چکاوک ممنوع شد. با این تغییرات، بخشی از تفاوتی که وجود چک رمزدار را در کنار چک تضمین‌شده توجیه می‌کرد، کم‌رنگ شد. در سازوکار جدید، مشخص است چک تضمین‌شده از سوی کدام بانک و برای چه ذی‌نفعی صادر شده و دریافت‌کننده نیز می‌تواند اطلاعات آن را بررسی کند. این ثبت متمرکز، امکان رهگیری و نظارت بیشتری در اختیار شبکه بانکی قرار می‌دهد. یک تفاوت عملی اما همچنان باقی مانده بود: سرعت دریافت پول. بانک مرکزی اکنون خواسته است روال پرداخت چک تضمین‌شده مانند چک رمزدار انجام شود تا مشتری برای دریافت وجه با وقفه مواجه نشود. در نتیجه، اگر این بخش نیز به شکل یکسان در شبکه بانکی اجرا شود، یکی دیگر از تفاوت‌های عملی دو ابزار کاهش پیدا می‌کند. در واقع منطق حذف را می‌توان ساده‌تر بیان کرد: وقتی چک تضمین‌شده هم پرداختش از سوی بانک تضمین می‌شود، هم مشخصاتش در صیاد ثبت می‌شود، هم قابل استعلام است و هم می‌تواند با سرعت چک رمزدار پرداخت شود، نگه‌داشتن دو ابزار بانکی با کارکردهای نزدیک توجیه کمتری پیدا می‌کند. طبق زمان‌بندی تازه بانک مرکزی، از ۷ مهر بانک‌ها باید صدور چک رمزدار جدید را متوقف کنند و برای مشتریانی که به چنین ابزار پرداختی نیاز دارند، چک تضمین‌شده صادر کنند. برای مشتری، شکل کلی معامله چندان متفاوت نیست. او همچنان می‌تواند از بانک سندی بگیرد که بانک پرداخت مبلغ آن را تضمین کرده است؛ اما این بار مشخصات چک و دریافت‌کننده در صیاد ثبت شده و ذی‌نفع امکان استعلام آن را دارد. این موضوع به‌ویژه در معاملات بزرگی مانند خرید مسکن یا خودرو اهمیت دارد؛ معاملاتی که طرفین ممکن است بخواهند تحویل ابزار پرداخت همزمان با امضای قرارداد، انتقال سند یا تحویل کالا انجام شود. بنابراین حذف چک رمزدار الزاماً به معنی جایگزینی آن با انتقال مستقیم وجه از طریق ساتنا نیست. مرحله دوم برای اول دی برنامه‌ریزی شده است. از آن تاریخ قرار است پذیرش و واگذاری چک رمزدار در سامانه چکاوک نیز متوقف شود. این محدودیت چک‌هایی را که پیش‌تر صادر شده‌اند بی‌اعتبار نمی‌کند. طبق برنامه اعلام‌شده، پس از توقف پذیرش آنها در چکاوک، دارنده چک رمزدار قدیمی برای دریافت وجه باید به شعبه مقصد درج‌شده روی چک مراجعه و مراحل مربوط را تکمیل کند. تا زمان تعیین‌شده فاصله زیادی باقی نمانده است، اما سابقه اجرای این برنامه یک احتیاط مهم را ضروری می‌کند. قرار بود شبکه بانکی پیش‌تر نیز به مرحله توقف صدور چک رمزدار برسد و برای اجرای آن تغییراتی در چکاوک و سامانه‌های بانک‌ها انجام شود. اکنون بانک مرکزی موعد تازه‌ای تعیین کرده و این بار دو مرحله مشخص برای خروج این ابزار در نظر گرفته است: توقف صدور از ۷ مهر و توقف تبادل در چکاوک از اول دی. بنابراین آنچه اکنون با قطعیت می‌توان گفت این است که بانک مرکزی ۷ مهر را موعد توقف صدور چک رمزدار تعیین کرده است. اینکه از صبح آن روز همه بانک‌ها و شعب بدون استثنا صدور آن را متوقف کنند و چک تضمین‌شده با رویه‌ای یکسان جایگزین شود، موضوعی است که اجرای عملی آن باید پس از رسیدن موعد سنجیده شود. اگر برنامه مطابق زمان‌بندی پیش برود، اتفاق اصلی حذف تضمین بانکی از معاملات بزرگ نیست. بانک همچنان پرداخت را تضمین خواهد کرد؛ اما این تضمین از ابزاری مبتنی بر رمز و ارتباط میان بانک‌ها به چکی منتقل می‌شود که هویت دریافت‌کننده و اطلاعات آن در صیاد ثبت شده و قابل استعلام است. ۷ مهر قرار است نقطه پایان چک رمزدار باشد؛ سابقه این طرح اما نشان می‌دهد برای اعلام پایان واقعی آن، باید دید شبکه بانکی این بار در موعد مقرر چه می‌کند.