از دیوار مرزی تا اخراج گسترده | معمای ورود غیرمجاز اتباع افغانستانی | پشت پرده یک چالش تکراری

انتشار ویدئویی که در شبکه‌های اجتماعی، ورود گروه بزرگی از اتباع افغانستانی به داخل خاک ایران را نشان می‌دهد، بار دیگر مسئله کنترل مرزهای شرقی و ورود غیرمجاز اتباع خارجی را به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز تبدیل کرده است. به گزارش ، درباره زمان، مکان و تعداد دقیق افرادی که در این ویدئو دیده می‌شوند، اطلاعات مستقلی در دست نیست و صرف انتشار تصاویر نمی‌توان درباره ابعاد واقعی آن قضاوت کرد. اما اصل مسئله تازه نیست؛ ایران طی سال‌های اخیر مجموعه‌ای از سیاست‌های مرزی، اقامتی و بازگشت اتباع فاقد مدرک را به اجرا گذاشته است. دیوار در برابر مرزی که فقط دیوار نیست یکی از مهم‌ترین سیاست‌های ایران، حرکت به سمت انسداد فیزیکی و هوشمند مرزهای شرقی بوده است. در مرداد ۱۴۰۴، مقام‌های نظامی اعلام کردند عملیات انسداد مرز ایران و افغانستان در حال اجراست و این طرح شامل دیوار، دوربین‌های برد بلند، حسگرها و سامانه‌های هوشمند می‌شود. بر اساس همان گزارش، دیوارهای طراحی‌شده حدود چهار متر ارتفاع دارند و هدف، تکمیل انسداد در امتداد مرزهای شرقی عنوان شده است. بیشتر بخوانید: این سیاست نشان می‌دهد رویکرد ایران صرفا برخورد با افرادی که پس از ورود غیرقانونی شناسایی می‌شوند نیست؛ بلکه تلاش شده نقطه ورود نیز با تجهیزات فیزیکی و الکترونیکی کنترل شود. با این حال، مرزی طولانی و عمدتا دشوارگذر، همراه با فعالیت شبکه‌های قاچاق انسان، باعث می‌شود هیچ طرح فیزیکی به‌تنهایی مسئله را حل نکند. بازگرداندن اتباع فاقد مدرک همزمان با تقویت کنترل مرزی، سیاست بازگرداندن اتباع فاقد مدارک اقامتی نیز شدت گرفته است. سخنگوی وزارت کشور ایران در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد از ابتدای سال جاری بیش از ۳۵۲ هزار نفر به افغانستان بازگشته‌اند؛ بخشی از این افراد داوطلبانه و بخشی دیگر به دلیل نداشتن مدارک قانونی در مرز بازگردانده شده‌اند. آمارهای نهادهای بین‌المللی حتی ابعاد بزرگ‌تری از این روند را نشان می‌دهد. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان اعلام کرده که در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، بیش از ۵۲۲ هزار افغانستانی از ایران به افغانستان بازگشته‌اند که حدود ۴۳۹ هزار نفر از آنها اخراج شده‌اند. این روند در سال ۲۰۲۵ نیز بسیار گسترده بود. گزارش UNHCR نشان می‌دهد تنها در فاصله ژانویه تا مه ۲۰۲۵ حدود ۳۶۵ هزار افغانستانی، عمدتا افراد فاقد مدرک، از ایران اخراج شدند. چرا با وجود اخراج‌ها، ورود غیرمجاز ادامه دارد؟ پاسخ را باید در ترکیبی از عوامل جست‌وجو کرد. از یک سو، تفاوت شرایط اقتصادی و بازار کار دو کشور، برای بخشی از مهاجران انگیزه حرکت به سمت ایران ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، وجود شبکه‌های قاچاق انسان و مسیرهای غیررسمی، کنترل کامل مرز را دشوار می‌کند. سازمان بین‌المللی مهاجرت نیز تأکید کرده که سیاست‌های کنترل و محدودیت اقامت در ایران، بازگشت اتباع افغانستانی فاقد مدارک قانونی را افزایش داده است. از سوی دیگر، بازگرداندن گسترده مهاجران نیز بدون پیامد نیست. UNHCR هشدار داده که موج بازگشت، فشار بیشتری بر مسکن، خدمات عمومی و معیشت در افغانستان وارد می‌کند. مسئله فقط مرز نیست تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد مسئله ورود غیرمجاز را نمی‌توان تنها با دیوار یا افزایش عملیات مرزبانی حل کرد. کنترل مرز، شناسایی و برخورد با شبکه‌های قاچاق، ساماندهی وضعیت اقامتی، ایجاد مسیرهای قانونی برای ورود نیروی کار موردنیاز و همکاری با افغانستان، بخش‌های مختلف یک مسئله واحد هستند. از سوی دیگر، سیاست بازگشت باید میان اتباعی که صرفا فاقد مدرک هستند و افرادی که ممکن است نیازمند حمایت بین‌المللی باشند تفاوت قائل شود. UNHCR در سال ۲۰۲۶ همچنان بر دسترسی به سازوکارهای منصفانه پناهندگی و حمایت از افراد در معرض خطر تأکید کرده است. بنابراین، ویدئوی اخیر ـ فارغ از اینکه دقیقا چه تعداد نفر را نشان می‌دهد بیش از آنکه به‌تنهایی تصویری از وضعیت مرز ایران ارائه کند، یادآور یک چالش قدیمی است: چگونه می‌توان مرزی طولانی و پرتحرک را کنترل کرد، در حالی که مهاجرت غیرقانونی، نیاز بازار کار، شرایط افغانستان و ضرورت‌های امنیتی همزمان در حال تغییرند؟ پاسخ به این پرسش احتمالا نه در یک دیوار، بلکه در ترکیبی از کنترل هوشمند مرز، سیاست اقامتی روشن و همکاری مستمر دو کشور نهفته است.