فروپاشی یخچال هیمالیا؛ فاجعه‌ای که زلزله نبود

زلزله‌ای ثبت شد که وجود نداشت؛ فروپاشی یک یخچال، سیلی مرگبار را در نپال و تبت رقم زد. آنچه در نخستین لحظات به‌عنوان یک زلزله‌ی ۴.۴ ریشتری در هیمالیا ثبت شد، بعدتر ماهیت دیگری پیدا کرد. داده‌ها از فروپاشی عظیم یک یخچال طبیعی خبر می‌دادند؛ رویدادی که توده‌ای از یخ و واریزه را به دره‌های پایین‌دست فرستاد و سیلابی را به راه انداخت که حالا در شمار مرگبارترین فجایع طبیعی منطقه قرار گرفته است. به‌گزارش Media Name، آخرین آمارها از پیدا شدن دست‌کم ۲۷۰ جسد در نپال حکایت دارد و در دو سوی مرز نپال و چین نیز بیش از ۱۳۰۰ نفر مفقود گزارش شده‌اند؛ از میان آن‌ها بیش از ۷۰۰ نفر تبعه‌ی خارجی هستند. قطع ارتباطات و دشواری دسترسی به مناطق کوهستانی، تصویر دقیقی از سرنوشت مفقودان باقی نگذاشته و هنوز معلوم نیست چه تعداد در سیل گرفتار شده‌اند و چه تعداد فقط از تماس با خانواده یا مقام‌های محلی بازمانده‌اند. نخستین نشانه‌ی حادثه، عجیب و گمراه‌کننده بود. سازمان زمین‌شناسی آمریکا رویدادی با بزرگی ۴.۴ را ثبت کرد؛ چیزی که در نگاه اول شبیه یک زمین‌لرزه به نظر می‌رسید. اما بررسی دقیق‌تر داده‌های ایستگاه‌های لرزه‌ای، امواج بلنددوره و تصاویر ماهواره‌ای روایت دیگری را روشن کرد. هیچ زلزله‌ای رخ نداده بود. آنچه دستگاه‌ها ثبت کرده بودند، انرژی ناشی از فروپاشی گسترده‌ی یک یخچال طبیعی بود. بخش بزرگی از یخ از ارتفاع جدا شد و به پایین سقوط کرد؛ رخدادی آن‌قدر قدرتمند که اثر لرزه‌ای آن در ابتدا با زمین‌لرزه اشتباه گرفته شد. سقوط یخ فقط آغاز ماجرا بود. توده‌ی عظیم یخ در مسیر پایین‌دست با خاک و رسوباتی برخورد کرد که در فصل باران‌های موسمی از آب اشباع شده بودند. ترکیب یخ، آب، گل و سنگ، جریانی سهمگین را در دره شکل داد. تصاویر منتشرشده، ابعاد فاجعه را نشان می‌دهند. موجی از آب و واریزه وارد مناطق مسکونی شد، روستاها را درنوردید، کامیون‌ها را با خود برد و پل‌ها و جاده‌ها را تخریب کرد. زیرساخت‌های برق‌آبی هم در مسیر رودخانه آسیب دیدند. شدت حادثه در مناطق کوهستانی و دورافتاده، عملیات امداد را دشوارتر کرده است. نخستین گروه امدادگران چینی تقریبا ۲۲ ساعت پس از وقوع فاجعه به بندر مرزی گیرونگ، یکی از کانون‌های اصلی حادثه، رسیدند. در بعضی مسیرها ضخامت گل و واریزه به حدود یک‌ونیم متر رسیده و شبکه‌های ارتباطی نیز قطع شده است. فاجعه فقط ساکنان منطقه را درگیر نکرده است. دره‌های شمال نپال علاوه بر مسیر تجارت با چین، مقصد گردشگران و زائرانی هستند که برای سفرهای کوهستانی یا زیارتی راهی هیمالیا می‌شوند. براساس آخرین آمار موجود، ۵۱۷ تبعه‌ی خارجی در نپال و ۲۶۰ خارجی در سمت چین مفقود گزارش شده‌اند. تنها در نپال، نام ۱۷۸ شهروند هند، ۶۵ آمریکایی، ۵۳ اوکراینی، ۵۱ مالزیایی، ۳۵ استرالیایی، ۳۳ بریتانیایی و ۲۵ کانادایی در فهرست مفقودان قرار دارد. بخشی از مفقودان زائرانی بودند که از مسیر نپال به سمت کوه مقدس کایلاش و دریاچه‌ی ماناساروار در تبت حرکت می‌کردند. سیل پل ارتباطی نپال و چین را از بین برده، جاده‌ها را تخریب کرده و ارتباطات تلفنی و اینترنتی را مختل کرده است. به همین دلیل، آمار مفقودان را نمی‌توان معادل شمار قربانیان دانست. در فجایع بزرگ، به‌ویژه در مناطق صعب‌العبور، گاهی روزها طول می‌کشد تا افراد بی‌خبر دوباره با خانواده یا مقام‌ها ارتباط برقرار کنند. اکنون نگرانی دیگری در بالادست شکل گرفته است. رانش زمین در نزدیکی محل حادثه، مسیر آب را مسدود کرده و یک دریاچه‌ی موقت ساخته است. برآورد اولیه نشان می‌دهد حدود دو میلیون مترمکعب آب در این دریاچه جمع شده و بخشی از آب از آن سرریز کرده است. انتظار می‌رود طی سه روز آینده سه میلیون مترمکعب دیگر وارد آن شود. اگر سد طبیعی ایجادشده بر اثر رانش زمین تاب نیاورد، حجم بزرگی از آب می‌تواند بار دیگر به سمت مناطق پایین‌دست سرازیر شود. بارندگی‌های پیش‌بینی‌شده برای روزهای آینده نیز خطر رانش زمین، سیلاب و شکستن این سد طبیعی را افزایش داده است. مقام‌های امدادی هشدار داده‌اند که دامنه‌های اطراف همچنان ناپایدارند و حتی ادامه‌ی عملیات جست‌وجو برای یافتن مفقودان با خطر همراه است. علت مستقیم این فاجعه روشن شده است. فروپاشی یخچال، جرقه‌ی آغاز ماجرا بود. با این حال، پرسش بزرگ‌تر باقی می‌ماند که چرا چنین رویدادهایی می‌توانند به فجایعی با این ابعاد تبدیل شوند. براساس اطلاعات نقل‌شده در گزارش، یخچال‌های نپال در برخی مناطق سالانه تا ۱۵ متر عقب‌نشینی می‌کنند. تغییر یخچال‌ها می‌تواند دامنه‌های کوهستانی را بی‌ثبات کند و به شکل‌گیری توده‌های ناپایدار آب و یخ منجر شود؛ شرایطی که خطر سیلاب‌های ناگهانی را بالا می‌برد. در نپال، اما بحث اصلی زیر سایه‌ی یک واقعیت فوری‌تر قرار گرفته است. خانواده‌هایی که هنوز از سرنوشت عزیزانشان خبری ندارند، امدادگرانی که در میان گل و واریزه به جست‌وجو ادامه می‌دهند و منطقه‌ای که هم‌زمان با شمارش قربانیان، با خطر موج دیگری از آب روبه‌روست. سیلی که با رویدادی شبیه یک زلزله آغاز شد، شاید هنوز آخرین موج خود را نشان نداده باشد. نظر شما درباره‌ی نقش فروپاشی یخچال‌ها در فجایع هیمالیا چیست؟