۳ گره خطرناک در خلیج فارس؛ هشدار بلومبرگ برای اعراب!

تحلیل بلومبرگ نشان می‌دهد کشورهای خلیج فارس هم‌زمان با چالش وابستگی به نفت، اتکا به چتر امنیتی آمریکا و آسیب‌پذیری تنگه هرمز روبه‌رو هستند. پیروزی گسترده دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا باعث شد دونالد ترامپ احتمال آغاز دور تازه حملات نظامی علیه ایران را کم‌اهمیت جلوه دهد. بااین‌حال، برای کشورهای عربی خلیج فارس، نتیجه این انتخابات تنها فرصتی کوتاه برای نفس کشیدن فراهم کرده است. پیش از آغاز جنگ ایران، کشورهای خلیج فارس با یک چالش بزرگ روبه‌رو بودند: کاهش وابستگی اقتصادی به نفت. اکنون این چالش به سه مسئله اساسی تبدیل شده است. این کشورها باید اقتصاد خود را از نفت، امنیت خود را از آمریکا و مسیرهای تجاری خود را از تنگه هرمز مستقل‌تر کنند. به گزارش بلومبرگ، جنگ ایران نه‌تنها آسیب‌پذیری کشورهای منطقه را آشکار کرده، بلکه تلاش آن‌ها برای کاهش این وابستگی‌ها را دشوارتر و پرهزینه‌تر ساخته است. کشورهای خلیج فارس سال‌هاست برای تنوع‌بخشی به اقتصاد خود تلاش می‌کنند، اما موفقیت آن‌ها یکسان نبوده است. کویت، امارات و قطر به دلیل ثروت عظیم نفت و گاز، جمعیت نسبتاً محدود شهروندان و بدهی پایین، وضعیت مالی مستحکم‌تری دارند. در مقابل، بحرین با بدهی‌های سنگین روبه‌روست و عمان با کنترل هزینه‌ها، افزایش مالیات و بهره‌مندی از قیمت بالاتر نفت توانسته بدهی خود را از سال ۲۰۲۰ تقریباً نصف کند. اما مهم‌ترین نمونه عربستان سعودی است. این کشور در سال ۲۰۱۶ برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ را با هدف کاهش وابستگی به نفت آغاز کرد، ولی یک دهه بعد، این وابستگی نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه بیشتر شده است. در سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۲۴، میانگین قیمت نفت حدود ۸۰ دلار در هر بشکه بود. این قیمت در سال ۲۰۱۰ برای عربستان مازاد بودجه ایجاد می‌کرد، اما در سال ۲۰۲۴ دیگر حتی پاسخگوی هزینه‌های دولت نبود. به این ترتیب، عربستان از صادرکننده سرمایه به اقتصاد جهانی، به کشوری نیازمند استقراض تبدیل شد. البته کشورهای منطقه در توسعه گردشگری، خدمات مالی، بنادر و فرودگاه‌ها پیشرفت کرده‌اند و اکنون روی هوش مصنوعی و مراکز داده سرمایه‌گذاری می‌کنند. بااین‌حال، جنگ نشان داده که این زیرساخت‌های جدید نیز می‌توانند هدف حملات نظامی قرار بگیرند. دومین چالش، وابستگی امنیتی کشورهای عربی به آمریکاست. رهبران خلیج فارس پس از بازگشت ترامپ به کاخ سفید در سال ۲۰۲۵، با وعده سرمایه‌گذاری‌های عظیم و افزایش تولید نفت تلاش کردند روابط خود را با واشنگتن تقویت کنند. انتظار اصلی آن‌ها تضمین امنیت و جلوگیری از جنگ منطقه‌ای بود. اما آمریکا و اسرائیل جنگ گسترده‌ای علیه ایران آغاز کردند؛ جنگی که کشورهای خلیج فارس برای جلوگیری از وقوع آن تلاش کرده بودند و در نهایت خاک و زیرساخت‌های آن‌ها نیز به بخشی از میدان درگیری تبدیل شد. این تحولات نشان داده که اتکای کامل به چتر امنیتی آمریکا پرریسک است، اما جایگزینی واشنگتن با چین یا تکیه صرف بر توان نظامی داخلی نیز واقع‌بینانه نیست. راه‌حل احتمالی، سیاست «آمریکا به‌علاوه دیگران» است؛ یعنی حفظ همکاری امنیتی با واشنگتن، در کنار تقویت توان دفاعی داخلی و توسعه پیمان‌های منطقه‌ای. پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان در ماه اوت نمونه‌ای از این رویکرد است، هرچند حملات حوثی‌ها به عربستان نشان داده که کارآمدی چنین توافق‌هایی هنوز با تردید روبه‌روست. سومین بحران، وابستگی صادرات انرژی به تنگه هرمز است. جنگ ایران نشان داد که بسته شدن این آبراه می‌تواند هم درآمد کشورهای تولیدکننده نفت را مختل کند و هم بازار جهانی انرژی را تحت فشار قرار دهد. عربستان از خط لوله شرق به غرب برای انتقال نفت به دریای سرخ استفاده می‌کند، امارات از مسیر فجیره در خارج از تنگه هرمز صادرات دارد و عمان نیز از بنادر خارج از این آبراه بهره می‌برد. اما این مسیرهای جایگزین نیز در برابر حملات نظامی آسیب‌پذیر هستند. یکی از راهکارهای مطرح‌شده، ذخیره‌سازی نفت و گاز در کشورهای مصرف‌کننده مانند چین، هند و کره جنوبی است. تولیدکنندگان می‌توانند در زمان باز بودن هرمز، ذخایر خارجی خود را افزایش دهند و هنگام اختلال در صادرات از آن‌ها استفاده کنند. بااین‌حال، ظرفیت ذخیره‌سازی محدود است و این راهکار نمی‌تواند بسته ماندن نامحدود تنگه هرمز را جبران کند. جمع‌بندی تحلیل بلومبرگ این است که کشورهای عربی خلیج فارس اکنون باید هم‌زمان سه وابستگی بزرگ را کاهش دهند؛ وابستگی اقتصادی به نفت، وابستگی امنیتی به آمریکا و وابستگی جغرافیایی به تنگه هرمز. هر سه تحول به سرمایه‌گذاری‌های سنگین نیاز دارند، درست در شرایطی که جنگ منابع مالی و زیرساخت‌های منطقه را تحت فشار قرار داده است. تداوم این وضعیت می‌تواند پیامدهایی فراتر از خلیج فارس داشته باشد؛ از کاهش سرمایه‌گذاری جهانی و درآمد کارگران مهاجر گرفته تا افزایش فشار بر دولت‌های منطقه برای حفظ سطح رفاه شهروندان. جنگ ایران مشکلات قدیمی اقتصادهای خلیج فارس را چند برابر کرده و کشورهایی را که زمانی تنها نگران آینده بدون نفت بودند، اکنون با پرسش‌های بزرگ‌تری درباره امنیت و حتی مسیر صادرات انرژی روبه‌رو ساخته است.