راز بقای نتانیاهو در قدرت!

با وجود از دست رفتن اکثریت پارلمان برای نتانیاهو و واگذاری ماموریت به رقیبش، اختلافات احزاب مخالف مانع تشکیل آسان دولت جدید در اسرائیل است. بنیامین نتانیاهو اکثریت پارلمان اسرائیل را از دست داده و رئیس‌ اسرائیل نیز تصمیم گرفته مأموریت تشکیل دولت جدید را به بزرگ‌ترین رقیب او بسپارد. بااین‌حال، پایان دوران نخست‌وزیری نتانیاهو هنوز قطعی نیست. مخالفانش در انتخابات پیروز شده‌اند، اما اختلافات سیاسی میان آن‌ها چنان عمیق است که حتی با داشتن اکثریت کرسی‌ها، تشکیل یک دولت مشترک آسان به نظر نمی‌رسد. انتخابات ۲۷ اکتبر هیچ برنده قاطعی نداشت. ائتلاف راست‌گرا و مذهبی نتانیاهو از مجموع ۱۲۰ کرسی کنست، ۵۳ کرسی به دست آورد و بلوک اصلی مخالفان او صاحب ۴۸ کرسی شد. در این میان، احزاب عرب با کسب ۱۹ کرسی به بازیگرانی تعیین‌کننده تبدیل شدند. در رایزنی‌های پس از انتخابات، ۶۷ نماینده از آیزنکوت حمایت کردند و تنها ۴۶ نماینده خواستار سپردن مأموریت تشکیل دولت به نتانیاهو شدند. هفت نماینده نیز از معرفی نامزد خودداری کردند. اما حمایت ۶۷ نماینده از معرفی آیزنکوت، به معنای آمادگی همین تعداد نماینده برای رأی اعتماد به دولت او نیست. همین تفاوت، کلید فهم بن‌بست سیاسی اسرائیل است. فایننشال تایمز در گزارشی، ریشه این وضعیت را در تغییرات عمیق سیاست و جامعه اسرائیل جست‌وجو کرده است. مسئله این است که احزاب مخالف نتانیاهو، با وجود اختلافات گسترده، در یک هدف مشترک‌اند: پایان دادن به نخست‌وزیری او. اما وقتی نوبت به تشکیل دولت می‌رسد، اختلاف بر سر شریکان ائتلافی و سیاست‌های آینده آشکار می‌شود. چهار حزب اصلی مخالفان تنها ۴۸ کرسی دارند؛ یعنی ۱۳ کرسی کمتر از اکثریت لازم. در مقابل، احزاب عرب با ۱۹ کرسی می‌توانند توازن قدرت را تغییر دهند. اگر همه احزاب مخالف نتانیاهو با یکدیگر همکاری کنند، از حمایت ۶۷ نماینده برخوردار خواهند شد. بااین‌حال، چهره‌هایی مانند نفتالی بنت و آویگدور لیبرمن که خود از جریان راست سیاست اسرائیل آمده‌اند، با تشکیل ائتلافی متکی بر احزاب عرب مخالفت کرده‌اند. این وضعیت یادآور تجربه سال ۲۰۲۱ است؛ زمانی که مجموعه‌ای از احزاب راست‌گرا، میانه‌رو، چپ‌گرا و یک حزب عرب برای کنار زدن نتانیاهو متحد شدند. آن ائتلاف با وجود موفقیت اولیه، به دلیل اختلافات داخلی دوام نیاورد و کمتر از ۱۸ ماه بعد فروپاشید. نتانیاهو نیز دوباره به قدرت بازگشت. اکنون همان پرسش پیش روی مخالفان قرار گرفته است: آیا حاضرند برای کنار زدن نتانیاهو از اختلافات خود بگذرند یا ترجیح می‌دهند بدون توافق بر سر آینده حکومت، از تشکیل یک ائتلاف شکننده خودداری کنند؟ فایننشال تایمز معتقد است دشواری کنار زدن نتانیاهو را نمی‌توان فقط با اختلافات امروز احزاب توضیح داد. جامعه اسرائیل طی چند دهه تغییر کرده و گرایش‌های راست‌گرایانه در آن تقویت شده‌اند. طبق داده‌های مؤسسه دموکراسی اسرائیل که در این گزارش آمده، در سال ۱۹۸۶ حدود ۳۹ درصد اسرائیلی‌ها خود را راست‌گرا معرفی می‌کردند. این سهم در آستانه حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به ۵۴.۹ درصد رسیده بود و اکنون ۶۱.۳ درصد اعلام شده است. ریشه این تغییر به دهه‌ها قبل بازمی‌گردد. شکست روند صلح اسرائیل و فلسطین در دهه ۱۹۹۰، انتفاضه دوم، خروج اسرائیل از غزه در سال ۲۰۰۵ و جنگ‌های بعدی، به‌تدریج مواضع سیاسی بخش بزرگی از جامعه اسرائیل را تغییر داده‌اند. حمله حماس در هفتم اکتبر ۲۰۲۳ نیز احساس ناامنی را تشدید کرد. به نوشته فایننشال تایمز، این رویداد در جامعه یهودی اسرائیل به تقویت دیدگاه‌هایی انجامید که سازش با فلسطینی‌ها را دشوارتر می‌دانند. در نتیجه، حتی مخالفان سرسخت نتانیاهو هم لزوماً در موضوعاتی مانند جنگ با ایران، تشکیل کشور فلسطین یا سیاست‌های امنیتی دیدگاه متفاوتی از او ندارند. بنت و لیبرمن -دو چهره مهم مخالفان- هر دو با تشکیل کشور فلسطین مخالف‌اند و در قبال ایران نیز مواضع سخت‌گیرانه‌ای دارند. بنابراین شکست انتخاباتی نتانیاهو را نباید به معنای تغییر جهت جامعه اسرائیل به سوی سیاست‌های میانه‌روانه دانست. یکی دیگر از عوامل مورد توجه، تغییر ترکیب جمعیتی اسرائیل است. جمعیت یهودیان فوق‌ارتدکس یا «حریدی‌ها» که در سال ۲۰۰۹ حدود ۷۵۰ هزار نفر بود، به حدود یک میلیون و ۴۵۰ هزار نفر رسیده است. سهم آن‌ها از کل جمعیت نیز از ۱۰ درصد به حدود ۱۴ درصد افزایش یافته است. این گروه‌ها به همراه بخش‌هایی از جامعه مذهبی و ملی‌گرا، عموماً پایگاه مهم احزاب راست‌گرا محسوب می‌شوند. آمار دانش‌آموزان سال اول مدرسه نیز نشانه‌ای از ادامه این تغییر است. در آغاز سال تحصیلی جدید، تنها حدود ۳۵ درصد دانش‌آموزان کلاس اول وارد مدارس سکولار شدند؛ درحالی‌که ۲۵ درصد به مدارس فوق‌ارتدکس، ۱۶ درصد به مدارس ملی‌مذهبی و ۲۳ درصد به مدارس عربی رفتند. این تغییرات به معنای تعیین قطعی رفتار سیاسی نسل‌های آینده نیست، اما نشان می‌دهد احزابی که به‌طور سنتی به رأی‌دهندگان سکولار متکی بوده‌اند، با چالشی بلندمدت روبه‌رو هستند. اما آیا تحولات اخیر به معنای پایان عمر سیاسی نتانیاهو است؟ نتانیاهو در انتخابات شکست مهمی خورده است. ائتلاف او دیگر اکثریت پارلمان را ندارد و برای نخستین بار پس از انتخابات اخیر، رقیبش فرصت تشکیل دولت را به دست آورده است. اما او تا زمان تشکیل دولت جدید در مقام نخست‌وزیر باقی می‌ماند. اگر آیزنکوت نتواند ائتلافی تشکیل دهد، ممکن است فرصت تشکیل دولت به نامزد دیگری -از جمله نتانیاهو- واگذار شود. در صورت ادامه بن‌بست نیز احتمال برگزاری انتخابات دوباره وجود دارد. مشکل مخالفان نتانیاهو فراتر از یک اختلاف موقت سیاسی است. آن‌ها برای پایان دادن به دوران او به رأی کافی دست یافته‌اند، اما هنوز بر سر شکل دولت جایگزین توافق ندارند. اکنون سرنوشت دولت بعدی اسرائیل بیش از آنکه به نتیجه صندوق‌های رأی وابسته باشد، به مذاکرات دشواری گره خورده که باید میان احزاب با دیدگاه‌های متفاوت انجام شود. نتانیاهو اکثریت را از دست داده است؛ اما تا زمانی که مخالفانش نتوانند اکثریت عددی خود را به یک دولت تبدیل کنند، کنار رفتن او از قدرت همچنان قطعی نخواهد بود.