سقوط سفر در ایران؛ بیش از نیمی از خانوارها دیگر مسافرت نمی‌روند

در هفت سال، تعداد سفرهای داخلی کمتر از نصف شده است. افزایش فشار معیشتی، به کاهش سفر و تغییر الگوی آن منجر شده است. به گزارش زومان، احتمالا برای شما هم پیش آمده که در پایان یک هفته کاری یا با رسیدن چند روز تعطیلی، دلتان خواسته از شهر بیرون بزنید، از روزمرگی کمی فاصله بگیرید و هوایی تازه کنید. اما وقتی هزینه‌های سفر را حساب کرده‌اید، این فکر به همان سرعتی که به ذهنتان رسیده، کنار رفته است. سفر برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی دیگر از انتخاب مقصد شروع نمی‌شود؛ از حساب‌وکتاب شروع می‌شود. پیش از آنکه کسی دنبال بلیت یا اقامتگاه بگردد، باید ببیند پس از پرداخت اجاره‌خانه، خرید خوراک و سایر مخارج زندگی، پولی برای چند روز دورشدن از شهر باقی مانده است یا نه. در سال‌های اخیر، با افزایش مداوم قیمت‌ها و فشار بر بودجه خانوارها، سفر یکی از هزینه‌هایی شده که بسیاری آن را به تعویق انداخته یا به‌ کلی حذف کرده‌اند. تصویر این تغییر را می‌توان در آمارهای رسمی هم دید. مقایسه وضعیت سفر در بهار ۱۳۹۷ و بهار و تابستان ۱۴۰۴ نشان می‌دهد تعداد واقعی سفرها کاهش چشمگیری داشته است. مجموع سفرهای داخلی از بیش از ۱۱۲ میلیون سفر در بهار ۱۳۹۷ به حدود ۵۳ میلیون سفر در بهار ۱۴۰۴ رسیده؛ یعنی بیش از نصف سفرها حذف شده‌اند. اعدادی که گوشه‌ای از تغییر سبک زندگی ایرانی‌ها را در سال‌های سخت فشار اقتصادی روایت می‌کنند. در بهار سال ۱۳۹۷، از مجموع ۲۴ میلیون و ۹۰۰ هزار خانوار ایرانی، حدود ۱۷ میلیون و ۱۰۰ هزار خانوار دست‌کم یک عضو سفررفته داشتند. به عبارت دیگر، نزدیک به ۶۹ درصد خانوارهای کشور در این فصل سفر کرده بودند. هفت سال بعد، در بهار ۱۴۰۴، تعداد خانوارهای سفررفته به ۱۲ میلیون و ۶۰۰ هزار خانوار کاهش یافت. این یعنی تنها ۴۵ درصد خانوارها سفر کرده‌اند. در مقابل، تعداد خانوارهایی که هیچ سفری نداشتند، از ۷ میلیون و ۸۰۰ هزار در سال ۱۳۹۷ به بیش از ۱۵ میلیون و ۵۰۰ هزار خانوار در سال ۱۴۰۴ رسید؛ تقریباً دو برابر. در تابستان ۱۴۰۴ نیز وضعیت تفاوت چندانی نداشت و حدود ۵۴ درصد خانوارهای کشور سفری انجام ندادند. بهار ۱۳۹۷ را می‌توان آخرین زمان آرامش نسبی اقتصادی در کشور دانست. پس از آن تحریم‌های آمریکا بازگشت، تورم به سرعت بالا رفت و دوران سخت معیشتی برای جامعه ایران آغاز شد تا به وضعیت وخیم فعلی رسید. تغییر الگوی سفر فقط به تعداد مسافران محدود نمی‌شود. محل اقامت آن‌ها نیز تصویری از تغییرات اقتصادی ارائه می‌دهد. در بهار ۱۳۹۷، حدود ۷۲ درصد از مجموع شب‌های اقامت مسافران در خانه دوستان و بستگان سپری می‌شد. این سهم در بهار ۱۴۰۴ به ۶۷ درصد و در تابستان همان سال به ۶۰ درصد کاهش پیدا کرد. با این‌ حال، خانه آشنایان همچنان با فاصله زیاد محبوب‌ترین محل اقامت مسافران ایرانی است؛ گزینه‌ای که معمولاً هزینه اقامت را کاهش می‌دهد. در مقابل، سهم ویلاها و آپارتمان‌های شخصی از حدود ۷ درصد در بهار ۱۳۹۷ به بیش از ۱۲ درصد در بهار ۱۴۰۴ رسید. در تابستان ۱۴۰۴ نیز نزدیک به ۱۶ درصد از شب‌های اقامت مسافران در این اقامتگاه‌ها سپری شد. سهم ویلاها و آپارتمان‌های اجاره‌ای نیز از حدود ۸ درصد به ۹ درصد در بهار ۱۴۰۴ افزایش یافت. اقامتگاه‌های عمومی، از جمله هتل‌ها، سهم خود را از ۳.۵ درصد به ۵.۸ درصد رساندند. اما افزایش سهم ویلاها و اقامتگاه‌های شخصی لزوماً به این معنی نیست که مسافران بیشتری از آن‌ها استفاده کرده‌اند. چرا که در مجموع، میزان اقامت مسافران داخلی در بهار ۱۴۰۴ نسبت به بهار ۱۳۹۷ حدود ۴۵ درصد کاهش یافته است. در واقع، سهم ویلاهای شخصی بیشتر شده، نه به این دلیل که افراد بیشتری در آن‌ها اقامت داشته‌اند، بلکه چون سفرها و اقامت در سایر مکان‌ها به‌ شدت کاهش یافته است. به این ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که آن‌هایی که ویلا و خانه شخصی در شهری دیگر دارند، یعنی طبقه برخوردار همچنان سفرهایشان را تا حدی حفظ کرده‌اند، در حالی که برای سایر اقشار سفر کردن سخت شده است. بخش مهمی از افت سفرها را افزایش هزینه‌ها نشان می‌دهد. در بهار ۱۳۹۷، از هر ۱۰۰ تومان هزینه سفرهای داخلی، حدود ۲۰.۵ تومان صرف خوراکی و دخانیات می‌شد. این سهم در بهار ۱۴۰۴ به ۲۷.۱ تومان افزایش یافته است. سهم هزینه اقامت نیز از حدود ۶ درصد به ۹.۲ درصد رسیده است. در مقابل، سهم حمل‌ونقل از ۲۰.۲ درصد به ۱۱.۵ درصد کاهش پیدا کرده است. بنابراین افزایش هزینه خوراک و اقامتگاه رو می‌توان عامل اصلی اقتصادی برای کاهش سفرها دانست. وقتی تعداد سفرها کاهش یابد به طور طبیعی گردش مالی آن هم کم می‌شود. طبق گزارش مرکز آمار ایران، مجموع هزینه ثبت‌شده سفرهای داخلی، با قیمت‌های هر دوره، از حدود ۱۱.۴ هزار میلیارد تومان در بهار ۱۳۹۷ به بیش از ۷۲ هزار میلیارد تومان در بهار ۱۴۰۴ افزایش یافته است. اما وقتی این عدد را با تورم تعدیل کنیم تصویر حقیقی مشخص می‌شود. گردش مالی حقیقی سفرهای داخلی کشور با حذف تورم به ارزش بهار سال ۱۴۰۴، در سال ۱۳۹۷ برابر با ۱۲۰.۵ همت بوده است. به این ترتیب گردش مالی حقیقی سفرهای ایرانیان در طی هفت سال، ۴۰ درصد آب رفته است. اقتصاد سفر به شدت کوچک شده است. این ارقام تصویری از رکود شدید در اقتصاد گردشگری کشور پس از سال ۱۳۹۷ می‌دهند. رکودی که نتیجه آن تعطیلی هزاران کسب‌وکار مرتبط با این حوزه و بیکاری هزاران نفر می‌تواند باشد.