گسترش کارخانه‌ی موشکی عربستان؛ مسابقه تسلیحاتی در خاورمیانه

تصاویر ماهواره‌ای از توسعه‌ی کارخانه‌ای در عربستان خبر می‌دهند که احتمالا موشک‌هایی دوربردتر با محموله‌ی سنگین‌تر می‌سازد. رویترز گزارش می‌دهد که بر اساس مطالعه و ارزیابی دو پژوهشگر آمریکایی با بررسی بیش از یک سال تصاویر ماهواره‌های تجاری، عربستان سعودی در حال توسعه کارخانه موشک‌های بالستیک خود است. هدف از این توسعه، ساخت موشک‌های سوخت جامد بزرگ‌تری ارزیابی می‌شود که توانایی پیمودن مسافت‌های طولانی‌تر یا حمل محموله‌های سنگین‌تر را دارند. طبق ادعای رویترز، دستیابی به موشک‌های کارآمدتر می‌تواند توان بازدارندگی ریاض را در برابر حملات ایران بالا ببرد و اتکای ارتش سعودی را به منابع بومی تقویت کند. در عین حال، این روند با خطراتی همراه است: شعله‌ور کردن مسابقه تسلیحاتی در منطقه و عمیق‌تر کردن مخالفت‌ها در کنگره آمریکا علیه توافق هسته‌ای غیرنظامی میان واشنگتن و ریاض؛ توافقی که پیش از این نیز بابت خطرات اشاعه تسلیحات با نگرانی‌هایی روبه‌رو بوده است. این روند با خطر شعله‌ور کردن مسابقه تسلیحاتی در منطقه همراه است شرکت ماهواره‌ای پلنت لبز (Planet Labs) مستقر در آمریکا، از آوریل ۲۰۲۵ تا سپتامبر ۲۰۲۶ تصاویری از مجتمع الدوادمی (Al-Dawadmi) در فاصله حدود ۱۲۵ مایلی (۲۰۰ کیلومتری) غرب ریاض ثبت کرده است. دو پژوهشگر به نام‌های سام لیر و مایکل داتسمن از «مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی» (Foreign Policy Research Institute یا FPRI) با بررسی این تصاویر به این ارزیابی رسیدند که در این محوطه ساختمانی جدید احداث شده که گودال‌های ریخته‌گری را در بر می‌گیرد. «گودال‌های ریخته‌گری موشک» (Casting pits) چاه‌ها یا حفره‌های عمیقی هستند که در صنایع هوافضا برای ریختن سوخت پیشران مایع غلیظ به درون پوسته موتور موشک استفاده می‌شوند تا این ترکیب به شکل سوخت جامد سخت و پایدار شود. قرار دادن این فرآیند درون چاه به منظور کنترل خطرات احتراق و انفجار است. سفارت عربستان سعودی و وزارت اطلاع‌رسانی این کشور به درخواست‌های رویترز برای اظهار نظر واکنشی نشان ندادند. لیر و داتسمن ارزیابی کرده‌اند که این ساختمان مجهز به دیوارهای حفاظتی (برای جلوگیری از آسیب انفجارهای احتمالی به سازه‌های اطراف)، دست‌کم دو برابر بزرگ‌تر از ساختمانی است که گمان می‌رود گودال‌های ریخته‌گری قبلی کارخانه را در بر دارد. «مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی» (FPRI) یک نهاد پژوهشی غیرحزبی مستقر در فیلادلفیا است. این پژوهشگران همچنین یادآور شدند که ساختمان دوم تازه‌ساز ممکن است برای نگهداری مواد سوختی یا قطعات تکمیل‌شده موشک طراحی شده باشد. به نوشته این دو تحلیلگر، شواهد ماهواره‌ای نشان می‌دهد ریاض زیرساخت‌های مجتمع تولید موشک خود را توسعه می‌دهد تا موشک‌های بزرگ‌تری با برد بیشتر و توانایی حمل سرجنگی سنگین‌تر تولید کند. ارتش‌ها موشک‌های سوخت جامد را ترجیح می‌دهند، زیرا این تسلیحات امکان نگهداری طولانی‌مدت دارند و بسیار سریع‌تر از موشک‌های سوخت مایع شلیک می‌شوند. ریاض زیرساخت‌های مجتمع تولید موشک خود را برای تولید موشک‌های بزرگ‌تر با برد بیشتر توسعه می‌دهد لیر، داتسمن و کارشناسانی از «مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک» (International Institute for Strategic Studies یا IISS) مستقر در لندن و همچنین سازمان پژوهش و تحلیل «سی‌ان‌ای» (CNA)، به رویترز گفتند ساختار نیروی موشکی عربستان سعودی بیانگر اتکای مجتمع الدوادمی به فناوری چین است. این دو پژوهشگر تأکید کردند که ویژگی‌های ساخت‌وساز این سایت نیز به کارخانه‌های موشکی چین شباهت دارد. مطابق یک برآورد محرمانه‌زدایی‌شده سازمان سیا (CIA) مربوط به سال ۱۹۹۱، عربستان سعودی در سال ۱۹۸۷ حدود ۴۰ فروند موشک بالستیک سوخت مایع مدل دی‌اف-۳ (DF-3) را به شکلی مخفیانه از پکن خریداری کرد. بر مبنای ویدیویی در یوتیوب و تصاویر ثبت‌شده، ریاض دو فروند از این موشک‌ها را نخستین بار در رژه نظامی آوریل ۲۰۱۴ رونمایی کرد. تیم FPRI همچنین اخیراً با تحلیل عکس‌ها و ویدیوهای شبکه‌های اجتماعی، لاشه موشکی را در یمن شناسایی کردند که ارزیابی می‌شود از نوع دی‌اف-۱۵ (DF-15) ساخت چین بوده و از سوی عربستان شلیک شده است. لیر می‌گوید پادشاهی سعودی احتمالاً در حال حاضر موشک سوخت جامد DF-15 را می‌سازد و هدف از توسعه سایت الدوادمی، تولید موشک دوربردتر دی‌اف-۲۱ (DF-21) یا سامانه‌ای مشابه آن است. تحلیلگران دلیل اصلی چرخش ریاض به سمت پکن را محدودیت‌های طولانی‌مدت واشنگتن در صادرات سامانه‌های موشکی دوربرد می‌دانند. سفارت چین و وزارت دفاع این کشور پاسخی به درخواست‌ها ندادند. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) از اظهار نظر خودداری کرد و کاخ سفید نیز واکنشی نشان نداد. ساشا بروخمان، پژوهشگر اندیشکده IISS مدعی‌ست که در اختیار داشتن موشک‌های دوربرد به عربستان این امکان را می‌دهد تا بدون وارد کردن جنگنده‌های اف-۱۵ (F-15) آمریکایی، به حریم پدافند هوایی ایران وارد شود. موشک‌های دوربرد به عربستان امکان می‌دهند بدون ورود جنگنده‌های اف-۱۵ به حریم پدافند هوایی ایران، اهدافی را درون این کشور هدف قرار دهد بروخمان با اشاره به بمب‌های هدایت ماهواره‌ای ساخت آمریکا گفت اگر اراده سیاسی لازم برای به پرواز درآوردن یک جنگنده F-15 مجهز به بمب‌های هدایت‌شونده جدام بر فراز تهران وجود نداشته باشد، عربستان نیازمند سامانه‌ای است که بتواند هر هدف حساسی را برای طرف مقابل تهدید کند. او اضافه کرد ایران در حال حاضر دست برتر را دارد؛ زیرا موشک‌ها و پهپادهایش امکان هدف قرار دادن هر نقطه‌ای در عربستان را دارند، اما ریاض با این اقدامات می‌تواند بخشی از شکاف توانمندی نظامی خود را برطرف کند. بمب‌های «جدام» (JDAM - Joint Direct Attack Munition) نوعی کیت هدایت‌کننده مجهز به جی‌پی‌اس و بالچه هستند که روی بمب‌های سقوط آزاد معمولی نصب می‌شوند و آن‌ها را به سلاح‌های هدایت‌شونده بسیار دقیق تبدیل می‌کنند. بروخمان که بررسی ارزیابی FPRI را بر عهده داشته، تأیید کرده که هدف از توسعه الدوادمی به احتمال قوی تولید موشک‌های سوخت جامد قدرتمندتر است. شرکت اطلاعات دفاعی «جینز» (Janes) نیز این داده‌ها را بررسی کرده و اعلام نمود این تأسیسات ساختمانی می‌تواند نشان‌دهنده گامی برای افزایش ظرفیت تولید یا پشتیبانی از توسعه موشک‌های دوربرد باشد. دکر ایولت، تحلیلگر سازمان CNA که روند ساخت‌وساز در الدوادمی را با تصاویر ماهواره‌ای دنبال کرده و با ارزیابی FPRI موافق است، تأکید کرد که تلاش ریاض برای ساخت موشک هم‌زمان با ارتقای تسلیحات تهاجمی و دفاعی دیگر قدرت‌های حاشیه خلیج فارس در حال انجام است. ایولت می‌گوید این روند در خاورمیانه در حال گسترش است و عیناً در امارات متحده عربی و ترکیه نیز دیده می‌شود. تلاش ریاض برای ساخت موشک هم‌زمان با ارتقای تسلیحات دیگر قدرت‌های حاشیه خلیج فارس در حال انجام است گسترش الدوادمی می‌تواند در واشنگتن پیامدهای سیاسی جدی بسازد؛ از جمله دامن زدن به مخالفت مشترک هر دو حزب دموکرات و جمهوری‌خواه در کنگره با توافق هسته‌ای غیرنظامی آمریکا و عربستان. این توافق به ریاض اجازه می‌دهد با حمایت آمریکا چرخه غنی‌سازی اورانیوم را برای تولید برق به راه بیندازد. مخالفان معتقدند این پیمان تضمین‌های بازدارنده کافی برای جلوگیری از ساخت بمب هسته‌ای پنهانی توسط ریاض ندارد؛ هرچند ریاض هرگونه برنامه برای دستیابی به سلاح هسته‌ای را رد کرده است. تحلیل اندیشکده FPRI نشان می‌دهد که بر اساس تصاویر شرکت پلنت لبز، توسعه الدوادمی از آوریل ۲۰۲۵ با تسطیح زمین و گودبرداری برای ساختمان نگهداری تجهیزات آغاز شد. ساخت ساختمانی که گمان می‌رود چاه‌های ریخته‌گری در آن قرار دارد، اواخر همان ماه یا اوایل مه کلید خورد. تصویر ماهواره‌ای مورخ ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵، دو حفره عمیق را درون سازه‌ای نشان می‌دهد که آن زمان هنوز فاقد سقف بود. در تصویری دیگر به تاریخ ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶، سقف ساختمان هنوز به شکل کامل بسته نشده و در دو سوی آن، دیوارهای سنگین ضد انفجار تعبیه شده تا اثر انفجارهای تصادفی مهار شود. این پژوهشگران یادآوری کردند که این دیوارهای مهار انفجار، با سازه‌های دیده‌شده در کارخانه‌های موشکی آمریکا و ایران شباهت دارند و سندی دیگر بر کاربری این ساختمان برای ریخته‌گری پیشران‌های سوخت جامد هستند. FPRI پیش‌بینی کرده نصب سقف‌ها زمان زیادی نمی‌برد، اما استقرار دستگاه‌های ریخته‌گری چندین ماه کار می‌برد و این مجتمع صنعتی حتی می‌تواند تا پایان سال آماده آغاز مراحل تولید موشک شود.