پشت پرده بحران شاهین سایپا؛ یک تصمیم، ۱۰ سال انتظار!

بدقولی سایپا در تحویل شاهین به مشتریان را همه شنیده‌اند. اما شاید کمتر شنیدیم که چرا همچین بدقولی بزرگی از سوی سایپا رخ داد. تصور کنید سال ۱۴۰۲ برای خرید یک شاهین ثبت‌نام کرده‌اید. قرار است چند ماه بعد خودرو را تحویل بگیرید. اما ماه‌ها می‌گذرند و خبری از ماشین نیست. قیمت خودرو بالا می‌رود، هزینه زندگی بیشتر می‌شود و شما همچنان منتظر پیامک سایپا هستید. به گزارش زومان، این داستان بسیاری از خریداران شاهین است. اما برای فهمیدن اینکه چرا سایپا تا این اندازه بدقول شده، باید به عقب برگشت؛ به زمانی که دولت قبل تصمیم گرفت شیوه فروش خودرو را تغییر دهد. اردیبهشت سال ۱۴۰۱ بود که رضا فاطمی‌امین، وزیر وقت صمت، تصمیم گرفت فروش خودرو را زیر یک سقف ببرد. هدف ظاهراً روشن بود؛ پایان دادن به آشفتگی فروش، شفاف‌تر شدن عرضه و ایجاد فرصت برابر برای خریداران. طبق گزارش همان زمان درباره آغاز فعالیت سامانه یکپارچه، وزارت صمت خودروسازان را ملزم کرد محصولاتشان را فقط از مسیر این سامانه عرضه کنند. سامانه از ۲۵ اردیبهشت فعال شد و ثبت‌نام‌ها از ۲۷ اردیبهشت آغاز شد. اما تغییر مهم‌تر بعدتر اتفاق افتاد. دولت به‌جای آنکه فقط میان تعداد محدودی خودرو قرعه‌کشی کند، به سراغ نوبت‌دهی رفت. متقاضیان با مسدود کردن ۱۰۰ میلیون تومان در حساب وکالتی می‌توانستند درخواست خرید ثبت کنند و براساس برنامه تولید خودروسازان در صف تحویل قرار بگیرند. گزارش تفصیلی ایسنا از تاریخچه سامانه نشان می‌دهد این تغییر چگونه در دوره وزارت فاطمی‌امین شکل گرفت. روی کاغذ، طرح جذاب بود. قرار بود مردم به‌جای انتظار برای برنده شدن در قرعه‌کشی و ماندن در صف، بدانند چه زمانی نوبت تحویل خودروی آنها می‌رسد. اما یک مسئله ساده نادیده گرفته شد: نوبت دادن بسیار آسان‌تر از خودرو ساختن بود! سایپا سالانه ظرفیت تولید حدود ۵۰ هزار دستگاه شاهین را داشت، اما در سامانه ابتدا برای ۳۶۳ هزار و ۶۵۴ دستگاه تقاضا ثبت شد. یعنی اگر کارخانه با همان ظرفیت کار می‌کرد، پاسخ دادن به این تقاضا بیش از هفت سال طول می‌کشید. بعد اوضاع عجیب‌تر شد. شمار درخواست‌های شاهین به حدود ۴۹۱ هزار دستگاه رسید؛ نزدیک به ۱۰ سال ظرفیت تولید. این ارقام فقط ادعای تازه‌ای نیستند. معاون فروش سایپا در تیر ۱۴۰۵ تأیید کرد که در سال ۱۴۰۲ و اواخر اسفند ۱۴۰۱، بیش از یک میلیون و ۱۱۳ هزار خودرو در سامانه عرضه شده بود و نزدیک به ۴۹۱ هزار دستگاه آن به شاهین اختصاص داشت. طبق اطلاعات ارائه‌شده از سوی سایپا، مجموع تعهدات شرکت برای زمستان ۱۴۰۳ به حدود یک میلیون و ۳۱۸ هزار دستگاه رسید؛ معادل تقریباً یک‌ونیم سال تولید این خودروساز. البته همه درخواست‌های سامانه را نباید قرارداد قطعی خرید دانست. بخشی از متقاضیان پس از افزایش قیمت بعداً انصراف دادند. اما مسئله اصلی باقی ماند: برای تعداد بسیار زیادی خودرو، انتظار تحویل ایجاد شده بود؛ بدون آنکه ظرفیت تولید متناسب با آن وجود داشته باشد. قیمت شاهین هنگام ثبت درخواست‌ها حدود ۳۶۵ میلیون تومان بود. بعد به حدود ۵۶۰ میلیون تومان افزایش یافت. بسیاری از متقاضیان منصرف شدند و تعداد تعهدات از حدود ۴۹۱ هزار دستگاه به ۱۹۳ هزار و ۹۸۳ دستگاه کاهش پیدا کرد؛ یعنی نزدیک به ۶۰ درصد ریزش. بااین‌حال، همین تعداد هم معادل تقریباً چهار سال ظرفیت تولید شاهین بود. مشکل بعدی تورمی بود که طی این سال‌ها ایجاد شد. خودرویی که قرار بود با قیمتی حدود ۵۴۰ میلیون تومان تحویل شود، اکنون هزینه تولیدی نزدیک به یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان دارد. شرکت مدعی است تحویل هر دستگاه از این تعهدات حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان زیان ایجاد می‌کند. با فرض تولید سالانه ۵۰ هزار دستگاه، زیان بالقوه به ۵۵ هزار میلیارد تومان می‌رسد. سایپا همچنین حدود ۳۵ هزار میلیارد تومان بدهی بانکی را به این فرآیند نسبت می‌دهد. این ارقام برآوردهای شرکت هستند. سایپا می‌گوید تعهدات شاهین را از حدود ۱۹۴ هزار دستگاه به نزدیک ۴۳ هزار دستگاه رسانده است. اما کاهش تعداد خودروهای معوق همه ماجرا نیست. مهم است مشتریانی که هنوز خودرو نگرفته‌اند، چند ماه از موعد تحویلشان گذشته باشد. در تیرماه، سایپا وعده تحویل خودروهای معوق تا پایان شهریور را داد. اما مدیرعامل شرکت در مهرماه پذیرفت که وعده صفر شدن معوقات در برخی محصولات محقق نشده است. او بابت تأخیرها عذرخواهی کرد و البته این تعهد را شامل شاهین ندانست. داستان شاهین، داستان فاصله میان تصمیم اداری و واقعیت کارخانه است. وزارت صمت سامانه‌ای برای نظم دادن به بازار ساخت و سعی کرد همه را راضی و خوشحال کند و احتمالا دستاوردی بسازد، اما در مرحله نوبت‌دهی، یادش رفت که ظرفیت تولید باید با انتظار ایجادشده هماهنگ شود! دولت صف خرید را سامان داد، اما صف تحویل را طولانی‌تر کرد. هزینه این اشتباه را امروز هم سایپا می‌پردازد و هم مشتریانی که هنوز منتظر خودروی خود هستند.