سال ۱۴۰۴ برای ایرانیان؛ خرج بیشتر، خوشبختی کمتر

در سال ۱۴۰۴ با وجود رشد بیش از ۴۵ درصدی هزینه‌ها، سبقت تورم موجب شدیدترین افت مصرف واقعی از سال ۱۴۰۰ و فشار بر دهک‌های میانی شد. خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ ماهانه به‌طور متوسط ۳۲.۷ میلیون تومان و خانوار روستایی ۱۸.۴ میلیون تومان هزینه کرد. اما پشت این اعداد بزرگ، یک واقعیت تلخ پنهان شده است: مردم بیشتر پول دادند، ولی کالای کمتری به خانه بردند. افت مصرف واقعی در هر دو گروه، شدیدترین کاهش از سال ۱۴۰۰ به بعد بود و بخش اصلی فشار نیز روی دهک‌های میانی رو به پایین نشست؛ همان خانواده‌هایی که با یک شوک کوچک ممکن است به زیر خط فقر بلغزند. این تناقض در نگاه اول عجیب است. وقتی هزینه یک خانواده از پارسال بیشتر شده، چطور می‌شود مصرفش کمتر شده باشد؟ پاسخ در فاصله میان رشد مخارج و رشد قیمت‌هاست. به گزارش زومان، بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، هزینه خانوار شهری در سال گذشته ۴۵.۵ درصد افزایش یافت، اما تورم سالانه شهری ۴۹.۶ درصد بود. در روستا نیز هزینه‌ها ۵۲.۳ درصد بالا رفت، درحالی‌که قیمت‌ها ۵۶.۸ درصد رشد کردند. پول بیشتری خرج شد، اما گرانی جلوتر دوید. فرض کنید یک خانواده شهری در سال ۱۴۰۳ با ۱۰۰ هزار تومان، ۱۰ قلم کالا می‌خرید. سال بعد بودجه خریدش را ۴۵.۵ درصد بالا برد و به ۱۴۵ هزار و ۵۰۰ تومان رساند. اما همان سبد حالا به‌دلیل تورم، ۱۴۹ هزار و ۶۰۰ تومان قیمت دارد. خانواده با وجود خرج بیشتر، دیگر توان خرید هر ۱۰ قلم را ندارد؛ شاید یک بسته گوشت، میوه یا لباس را کنار بگذارد. مصرف واقعی خانوار شهری ۲.۷ درصد و مصرف خانوار روستایی ۲.۹ درصد کم شده است. اینجا «مصرف» به معنی مقدار واقعی کالا و خدماتی است که خانواده توانسته بخرد، نه پولی که از حسابش خارج شده است. این افت در مقایسه با سال‌های قبل هم مهم است. مصرف واقعی خانوار شهری در سال ۱۴۰۳ رشدش منفی شد و ۱.۸ درصد کاهش یافت؛ اما در ۱۴۰۴ افت به ۲.۷ درصد رسید. این بیشترین افت مصرف از سال ۱۴۰۰ به بعد است. در روستا نیز روندی مشابه طی شد و بیشترین افت مصرف در سال ۱۴۰۴ به وجود آمد. البته «متوسط هزینه» زندگی همه را نشان نمی‌دهد. میانگین هزینه شهری ۳۲.۷ میلیون تومان است، اما فاصله دهک‌ها بسیار بزرگ است. در سال ۱۴۰۴ هزینه ماهانه دهک اول ۸.۶ میلیون تومان بود. این رقم برای دهک دوم ۱۴.۱ میلیون، دهک سوم ۱۷.۸ میلیون، دهک چهارم ۲۱.۲ میلیون و دهک پنجم ۲۴.۷ میلیون تومان ثبت شد. در نیمه بالاتر جدول، دهک ششم ماهانه ۲۸.۷ میلیون، دهک هفتم ۳۳.۹ میلیون، دهک هشتم ۴۰.۸ میلیون و دهک نهم ۵۱.۴ میلیون تومان خرج کرد. هزینه دهک دهم نیز ۸۵.۷ میلیون تومان بود؛ تقریبا ۱۰ برابر دهک اول. این اعداد میانگین‌اند و به معنی درآمد یا حداقل بودجه لازم برای زندگی نیستند؛ فقط نشان می‌دهند خانوارهای هر دهک عملا چقدر هزینه کرده‌اند. تصور کنید خانواده‌ای در دهک دوم ماهانه ۱۴.۱ میلیون تومان خرج دارد. اجاره، خوراک، رفت‌وآمد، درمان و قبض‌ها باید از همین مبلغ پرداخت شود. اگر قیمت همین نیازها ۵۴.۲ درصد بالا برود، اما هزینه خانواده فقط ۴۳.۱ درصد افزایش پیدا کند، فاصله از جایی باید جبران شود: خرید گوشت کمتر، عقب‌انداختن درمان، حذف لباس یا قرض‌گرفتن. محاسبات نشان می‌دهد مصرف واقعی این دهک ۷.۲ درصد کاهش یافته؛ شدیدترین افت میان دهک‌های اول تا نهم. پس از دهک دوم، مصرف واقعی دهک چهارم ۶.۲ درصد، دهک سوم ۶.۱ درصد، دهک پنجم ۵.۳ درصد و دهک ششم ۴.۹ درصد کم شد. افت دهک هفتم ۳.۴ درصد بود و در دهک‌های هشتم و نهم به‌ترتیب به ۱.۱ و ۰.۴ درصد رسید. دهک اول نیز ۱.۸ درصد کاهش مصرف داشت. کم‌بودن افت دهک اول لزوما خبر خوبی نیست. چرا که داریم درباره خانواده‌ای حرف می‌زنیم که با ماهی ۸ میلیون تومان زندگی کرده است. خانواده‌ای که پیش‌تر مصرفش را تا مرز نیازهای ضروری پایین آورده، چیز زیادی برای حذف‌کردن ندارد. در مقابل، خانواده پردرآمد امکان بیشتری برای جابه‌جایی مخارج، استفاده از پس‌انداز یا حذف خریدهای غیرضروری دارد؛ بنابراین درصدهای مشابه، درد یکسانی ایجاد نمی‌کنند. در سال گذشته خانوارها چه در شهر و چه در روستا پول بیشتری خرج کردند، اما این خرج بیشتر خوشبختی بیشتر نیافرید. فشار نیز عمدتا میان دهک‌های دوم تا ششم متمرکز شد؛ گروه‌هایی که نه آن‌قدر فقیرند که همیشه هدف حمایت باشند و نه آن‌قدر درآمد دارند که جهش قیمت‌ها را با پس‌انداز پوشش دهند. آن‌ها در ظاهر بیشتر خرج کرده‌اند، اما زندگی‌شان بزرگ‌تر نشده؛ فقط حفظ همان سفره قبلی، پول بیشتری بلعیده است.