فرصت ازدست‌رفته‌ توافق میان ایران و آمریکا

رد پیشنهاد تهران از سوی ترامپ، فرصت کاهش تنش را از بین برد؛ درحالی‌که ایران و آمریکا هر دو ممکن است توان حریف را اشتباه سنجیده باشند. براساس گزارش بلومبرگ، هفته‌ گذشته فرصتی برای هدایت بن‌بست میان آمریکا و ایران به‌سوی توافق -به‌جای تشدید درگیری- از دست رفت؛ تهران پیشنهادی ارائه کرد و دونالد ترامپ آن را نپذیرفت. تلاش‌های دیپلماتیک به دلیل ناآمادگی طرفین برای مصالحه به بن‌بست رسید و در صورتی که این ماجرا در همین نقطه پایان یافته باشد، یکی از دو طرف توانایی خود را بیش از حد برآورد کرده است. با این حال، تعیین طرفی که دچار خطای محاسباتی شده، کار ساده‌ای نیست. رئیس‌جمهوری آمریکا با اعتمادبه‌نفس فزاینده‌ای سیاست سخت‌گیرانه‌ خود را دنبال می‌کند و دستیارانش در گفت‌وگو با رسانه‌ها مدعی شده‌اند که همه‌ برگ‌های برنده در اختیار واشنگتن قرار دارد. ترامپ به اکسیوس گفت که توافق مرحله‌ای پیشنهادی تهران شاید یک سال قبل برایش پذیرفتنی بود، اما اکنون دیگر چنین نیست. او همچنین ادعا کرد ایران اگر تصور می‌کند نزدیک‌ شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به تهران اهرم فشار می‌دهد، اشتباه کرده است، زیرا اصلا به انتخابات فکر نمی‌کند. بخشی از سخنان رئیس‌جمهوری آمریکا آشکارا با واقعیت سازگار نیست. ترامپ انتخابات میان‌دوره‌ای را در نظر دارد، وگرنه مرتب نمی‌گفت که ممکن است پس از پایان انتخابات، بمباران ایران را از سر بگیرد. بااین‌ حال، اهمیت انتخابات برای او به اندازه‌ای نیست که مقام‌های ایرانی و شاید برخی نامزدهای جمهوری‌خواه کنگره امیدوارند. پذیرفتنی نیست که ترامپ یک سال پیش و پیش از آغاز جنگ با پیشنهاد کنونی ایران موافقت می‌کرد. پیشنهاد تهران شامل امتیازهایی فوری است که آمریکا باید ابتدا اجرا کند و در مقابل، ایران متعهد می‌شود ظرف ۷ روز تلاش برای بستن تنگه‌ هرمز به روی تردد بین‌المللی را متوقف و سپس مذاکرات هسته‌ای -یا دست‌کم گفت‌وگو درباره‌ موضوعات مذاکرات- را آغاز کند. تا یک روز پیش از آغاز جنگ در حدود ۷ ماه قبل، تنگه‌ هرمز باز بود و ایران و آمریکا نیز مذاکرات هسته‌ای را پیش می‌بردند. بنابراین دلیلی وجود نداشت که ترامپ برای بازگرفتن شرایطی که از قبل در اختیار داشت، ۱۲ میلیارد دلار و امتیازهای دیگری واگذار کند. بااین‌ همه، تناقض‌های یاد شده در مقایسه با تحول اصلی اهمیت کمتری دارند. ایران جنگ را با موفقیت به رقابتی برای کنترل تنگه‌ هرمز تبدیل کرد و مدتی نیز دست بالا را داشت، اما اعتمادبه‌نفس کنونی ترامپ از تغییری سرچشمه می‌گیرد که برتری پیشین تهران را از میان برده است. بلومبرگ در ادامه ادعا می‌کند که نیروی دریایی آمریکا در بستن هرمز به روی نفت ایران بسیار مؤثر عمل کرده و سرانجام در ماموریت بسیار دشوارتر بازکردن آبراه به روی تردد غیرایرانی نیز موفق شده است. کشتی‌های تحت اسکورت با سامانه‌های موقعیت‌یاب خاموش تردد می‌کردند و شرکت‌های ماهواره‌ای تجاری نیز برای دشوارتر ساختن ردیابی نفتکش‌ها از سوی کارشناسان این صنعت، با آمریکا همکاری داشتند. این تدبیر علاوه بر سخت‌تر کردن مهار جریان انتقال نفت برای ایران، مانع از آن شد که تحلیلگران حوزه انرژی بتوانند ادعاهای ایالات متحده درباره حجم نفت جابه‌جاشده تحت پوشش نیروی دریایی را به‌صورت مستقل راستی‌آزمایی کنند. اکنون روشن شده که آمارهای واشنگتن تا حد زیادی درست بوده‌اند. پس از آنکه آسیب پهپادی به خط لوله‌ پشتیبان شرق به غرب عربستان سعودی، ریاض را مجبور کرد نفت کمتری از مسیر هرمز به دریای سرخ منحرف کند، جریان عبوری نیز جهش یافت. احتمال می‌رود طی ۴۸ ساعت پایانی هفته تا ۲۲ میلیون بشکه نفت از تنگه عبور کرده باشد، در حالی که پیش از جنگ، عبور روزانه نفت از هرمز حدود ۲۰ میلیون بشکه بود. آمریکا موفق شده محاصره‌ای کامل بر صادرات دریایی نفت خام ایران اعمال کند و هم‌زمان حلقه‌ فشار را بر شبکه‌ گسترده‌تر دورزدن تحریم‌های اقتصادی تنگ‌تر سازد. بخشی از موفقیت واشنگتن به کشورهای خلیج فارس مربوط می‌شود که مجاری دورزدن تحریم در آن‌ها پیش‌تر تا حدی نفوذپذیر بود، اما اکنون انگیزه‌ بیشتری برای مسدودکردن مسیرها دارند. بلومبرگ در ادامه آورده است: دولت آمریکا از نخستین روز جنگ نتوانسته عمق نگاه ایران به درگیری را درک کند. ایران نبرد را مبارزه‌ای بر سر موجودیت خود می‌بیند و از زمان انقلاب ۱۹۷۹ برای چنین رویارویی‌ آماده شده. نظام سیاسی ایران بیشتر سال‌های پس از انقلاب را زیر تحریم‌های اقتصادی گذرانده و برنامه‌های تاب‌آوری طراحی کرده است. بنابراین فشار اقتصادی لزوما همان اثری را بر تصمیم‌های تهران نمی‌گذارد که واشنگتن انتظار دارد. در میان نخبگان بر سر بهترین راه تامین امنیت اختلاف‌نظر وجود دارد، اما هدف نهایی مشترک باقی مانده است. ترامپ همچنین ادعاها درباره‌ قابل‌ اعتماد نبودن آمریکا را تقویت کرده و موازنه‌ بحث داخلی را از تمایل محدود ایران به مصالحه دور ساخته؛ همان تمایلی که توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ را ممکن کرد، هرچند توافق مزبور بعدا کنار گذاشته شد. بلومبرگ مدعی است که تهران همچنین می‌خواهد اهرم ژئوپلیتیک و بازدارندگی ناشی از کنترل هرمز را حفظ کند و در صورت لزوم، سطح درگیری را بالا ببرد. پس همان‌گونه که مقام‌های ایرانی ممکن است حساسیت سیاسی ترامپ در آستانه‌ انتخابات میان‌دوره‌ای را بیش از اندازه برآورد کنند، واشنگتن نیز در سنجش میزان آسیب‌پذیری ایران در برابر فشار اقتصادی با خطایی مشابه روبه‌رو شده است. تهران هم‌زمان تهدید می‌کند جنگ را با ابزارهای نامتقارن -نه‌تنها در خلیج فارس بلکه فراتر از آن- گسترش دهد. ایران مسئولیت اقدام ۵ مردی را که ابتدای هفته به اتهام تلاش برای خرابکاری در یک پایگاه نیروی هوایی آمریکا در فرفورد انگلستان بازداشت شدند، رد کرده است. هنوز هیچ مدرکی درباره‌ ارتباط بازداشت‌شدگان با ایران وجود ندارد. سرانجام عاملی در بن‌بست کنونی خواهد شکست، اما زمان وقوع، طرفی که عقب‌نشینی می‌کند و پیامدهای ناخواسته‌ بیشتری که تا آن هنگام از جنگ پدید می‌آیند، قابل پیش‌بینی نیستند. طبق گزارش‌ها، قطر همچنان دیپلماسی رفت‌وبرگشتی را دنبال می‌کند و احتمال دارد از دل پیشنهاد ردشده‌ ایران توافقی بیرون بیاید. پیشنهاد تهران خود نسخه‌ای کوتاه‌ شده از تفاهم‌نامه‌ کم‌دوامی بود که دو طرف در ماه ژوئن امضا کردند. تنها نکته‌ قطعی آن است که نه ایران و نه آمریکا همه‌ برگ‌ها را در اختیار ندارند و در صورت شکست دیپلماسی، هیچ‌کدام نمی‌تواند از رخداد بعدی مطمئن باشد. به‌نظر شما کدام طرف توان و مقاومت حریف را اشتباه ارزیابی کرده است؟