گزارش بلومبرگ از جزئیات حمله آمریکا به مدرسه میناب

تحقیق پنتاگون نشان می‌دهد اطلاعات کهنه، شتاب عملیاتی و اتکای افراطی به هوش مصنوعی به حمله‌ مرگبار مدرسه‌ میناب انجامید. بلومبرگ در این باره می‌نویسد: تنها چند ساعت پس از حمله‌ی موشکی ۲۸ فوریه به یک مدرسه‌ ایرانی، شماری از کارکنان پنتاگون می‌دانستند آمریکا مسئول حمله بوده است. مقام‌های دخیل در تحقیقات داخلی می‌گویند بررسی‌ها از زنجیره‌ای از شکست‌های قابل‌پیشگیری پرده برداشته‌اند، نه یک تصمیم فاجعه‌بار فردی. دو موشک تاماهاک به ساختمان و محوطه‌ دبستان شجره طیبه اصابت کردند و بیش از ۱۵۰ نفر -از جمله دست‌کم ۱۲۳ کودک- کشته شدند. از نظر شمار قربانیان کودک، حمله‌ میناب مرگبارترین خطای هدف‌گیری ارتش آمریکا در قرن بیست‌ویکم به‌شمار می‌رود. موشک‌ها مدرسه‌ دوطبقه‌ای را ویران کردند که در زمینی متعلق به یک مجموعه‌ نظامی در شهر میناب در جنوب ایران ساخته شده بود. طبق اعلام بازرسان سازمان ملل، دلایل موجهی وجود دارد که بر اساس آن‌ها می‌توان حمله به میناب و حمله دیگر آمریکا در همان روز را جنایت جنگی قلمداد کرد. آمریکا هنوز مسئولیت حمله به مدرسه را به‌طور علنی نپذیرفته و دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا پیش‌تر مسئولیت را متوجه تهران دانسته و ادعا کرده بود: «فکر نمی‌کنم هیچ‌کس هرگز بتواند بگوید آنجا چه اتفاقی افتاد.» مقام‌های دخیل در تحقیقات داخلی پنتاگون در گفت‌وگوهایی، گوشه‌هایی از نخستین روایت‌ها پیرامون این بررسی‌ها را بازگو کردند. یافته‌های آنان نشان می‌دهد زنجیره‌ای از تصمیم‌های فردی بستر وقوع این فاجعه را رقم زده است. مقام‌های یادشده و بیش از ۱۲ نفر دیگری که روش‌های هدف‌گیری یا اطلاعات پس‌زمینه را شرح دادند، به‌دلیل حساسیت موضوع خواستند نامشان منتشر نشود. جزئیات کامل تحقیقات همچنان به‌شدت محرمانه نگه داشته شده و منابع نیز با محدودیت‌هایی درباره‌ میزان اطلاعات قابل‌ارائه روبه‌رو بوده‌اند. دولت ترامپ در روزهای پایانی فوریه خواستار یک حمله‌ هوایی گسترده شد و تنها طی ۲۴ ساعت نخست، بیش از ۱۰۰۰ هدف ایرانی مورد حمله قرار گرفت. این دستور فوریتی پدید آورد که در کنار نقص اطلاعات پایه، کاهش حفاظت از غیرنظامیان و اتکای بیش‌ازحد به فناوری هوش مصنوعی، زمینه‌ساز این اشتباه مرگبار شد. پیش‌تر گزارش‌های خبری نشان داده بودند که یک ارزیابی داخلی و مقدماتی تا اوایل مارس، مسئولیت احتمالی آمریکا در حمله به میناب را مشخص کرده است. با این حال، گزارش جامع تحقیقات پنتاگون که از ماه مارس آغاز شد، هنوز منتشر نشده؛ هرچند به گفته مقامات، چند ماه است که کارِ آن تقریبا تکمیل شده است. دریاسالار برد کوپر فرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا و صادرکننده‌ دستور تحقیق، در ماه مه به اعضای کنگره گفت که به شفاف‌سازی متعهد می‌ماند. با این‌حال، میزان جزئیات گزارشی که در نهایت در اختیار عموم قرار می‌گیرد روشن نیست. سخنگوی پنتاگون گفت که حادثه همچنان در دست بررسی قرار دارد و از اظهارنظر بیشتر خودداری کرد. یک مقام ارشد دولت آمریکا نیز در پاسخ به پرسش‌هایی از جمله زمان اطلاع کاخ سفید از اشتباه بودن حمله، به ادامه‌ تحقیقات اشاره کرد و گفت: «ایالات متحده غیرنظامیان را هدف قرار نمی‌دهد.» هیئت مستقل بین‌المللی حقیقت‌یاب سازمان ملل درباره‌ ایران در گزارشی که همان هفته منتشر شد، اعلام کرد آمریکا در انجام تعهد خود برای به‌کارگیری تمام اقدامات عملی ممکن به‌منظور اطمینان از نظامی بودن مدرسه شکست خورده و کوتاهی صورت‌گرفته فراتر از سهل‌انگاری بوده است. مقام‌های آمریکایی گفته‌اند اطلاعات قدیمی یکی از مشکلات اصلی بود. محل مدرسه سال‌ها پیش به‌عنوان مجموعه‌ای نظامی شناسایی شده بود، اما شواهد روشنی از تغییرات فیزیکی و تغییر کاربری آن وجود داشت. ساخت‌وسازهای جدیدی که در تصاویر ماهواره‌ای دیده می‌شدند، قدمتی نزدیک به یک دهه داشتند و محل نیز آشکارا در قالب مدرسه فعالیت می‌کرد. بررسی تصاویر ماهواره‌ای تجاری، ساخت دیوارها و ورودی‌هایی را نشان می‌دهد که مدرسه را از پایگاه نظامی جدا کرده‌اند و ظاهرا تا سال ۲۰۱۷ تکمیل شده بودند. بلومبرگ در ژوئن گزارش داد که یک تحلیلگر از سال ۲۰۱۹ تغییرات محل را شناسایی کرده و توضیحاتی درباره‌ آن‌ها در سامانه‌ای ثبت کرده بود که به پایگاه داده‌ اصلی اطلاعات نظامی مورد استفاده در هدف‌گیری متصل نبود. در ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا که اجرای این حمله را بر عهده داشت، شماری از نیروها اتکای شدیدی به هوش مصنوعی به‌کاررفته در سامانه هوشمند مِیون پیدا کرده بودند. این فناوری توسعه‌یافته توسط شرکت پالانتیر به کاربران امکان می‌دهد با بهره‌گیری از نرم‌افزاری مبتنی بر هوش مصنوعی، مراحل مختلف عملیات‌های پیچیده نظامی را از شناسایی هدف تا فرماندهی و کنترل، پایش و هدایت کنند. مِیون با یکپارچه‌سازی بیش از ۱۵۰ ورودی داده گوناگون در قالبی منسجم، فرایند تصمیم‌گیری را برای فرماندهان تسهیل می‌کند؛ ابزاری که وزارت دفاع آمریکا طی یک سال گذشته با شتابی بالا آن را به یکی از پایه‌های کلیدی ساختار نظامی این کشور تبدیل کرده است. بیش از ۱۲۰ دموکرات مجلس نمایندگان آمریکا روز ۱۲ مارس در نامه‌ای به پیت هگست وزیر جنگ آمریکا درباره‌ حمله به مدرسه‌ میناب و نقش هوش مصنوعی در شناسایی محل به‌عنوان هدف پرسیدند. پنتاگون با استناد به تحقیقات جاری، هنوز پاسخی علنی به پرسش‌ها نداده است. بحث نقش هوش مصنوعی در حمله، اکنون با نگرانی‌های گسترده‌تر درباره‌ سرعت هدف‌گیری و کیفیت داده‌های ورودی گره خورده است. هم‌زمان با نزدیک‌شدن ۲۸ فوریه، مسئولان دفاعی آمریکا مامور شناسایی اهدافی شدند که به ارزیابی آن‌ها، می‌توانست پیش از فراهم‌شدن فرصت پاسخ برای تهران، توان نظامی ایران را از کار بیندازد. در این میان، نیروی دریایی سپاه پاسداران به‌عنوان قدرتمندترین بخش در ساختار نظامی، اقتصادی و سیاسی کشور که وظیفه دفاع از خلیج فارس و تنگه هرمز و در مقاطعی ایجاد اختلال در تحرکات منطقه را بر عهده داشت، در رده‌های بالای فهرست فرماندهی مرکزی قرار گرفت. همچنین، موقعیت مدرسه میناب نیز که به‌دلیل طبقه‌بندی اصلاح‌نشده همچنان از تاسیسات سپاه قلمداد می‌شد، همراه با دیگر اهداف احتمالی وارد سامانه مِیون شد و سرانجام در میان اهداف پیشنهادی برای روز نخست جای گرفت. محل میناب مانند تمام اهداف، از فرایند ارزیابی چندمرحله‌ای موسوم به «زنجیره‌ عملیات و حمله» عبور کرد. بر پایه‌ دکترین نظامی آمریکا و مصاحبه با مقام‌های دفاعی کنونی و سابق، تحلیلگران اطلاعاتی، متخصصان تصاویر، هدف‌گیران، وکلا، فرماندهان عملیاتی و خدمه‌ پرتاب به‌طور سنتی در مراحل مختلف مشارکت دارند. میون اکنون در قلب عملیات و میان ورودی‌های اولیه‌ اطلاعاتی و مراحل پایانی بازبینی قرار گرفته است. آماده‌سازی فهرست اهداف پیشنهادی و سنجش سازگاری آن‌ها با اهداف عملیات در جنگ‌های گذشته ساعت‌ها زمان کارکنان را می‌گرفت، اما پیش از حمله به ایران بخش بزرگی از کار با این سامانه هوش مصنوعی در چند دقیقه انجام شد. مسئولان حاضر در تحقیقات همچنین به خلاهایی اشاره کردند که در پی انحلال بخش عمده‌ای از واحدهای کاهش آسیب به غیرنظامیان در پنتاگون به دست هگست به وجود آمد؛ اقدامی که پرسنل چند تیم را با کاهشی نزدیک به ۹۰ درصد به کمتر از ۲۰ نفر رساند و شمار اعضای تیم فرماندهی مرکزی را نیز از ۱۰ نفر به تنها یک نفر تقلیل داد. در نهایت، پیش از وقوع این حمله، هیچ‌یک از اعضای تیم کاهش آسیب غیرنظامیان موقعیت میناب را مورد بررسی قرار نداده بودند. کنار گذاشتن این بررسی غیرالزامی اما معمول، ناشی از کاهش نیرو و تصمیم برای حذف این گروه از برنامه‌ریزی و عملیات بود؛ روندی شامل نقشه‌برداری محیط غیرنظامی، ارزیابی حضور افراد غیررزمی و تدوین حملات کم‌خطرتر. با این حال، مشخص نیست این اقدامات مانع حمله می‌شد یا پرسش‌هایی درباره محل میناب برمی‌انگیخت. پیت هگست چند روز پس از حمله‌ میناب در نشست خبری ۲ مارس گفت: «آمریکا فارغ از گفته‌های نهادهای به‌اصطلاح بین‌المللی، مرگبارترین و دقیق‌ترین کارزار قدرت هوایی تاریخ را به راه انداخته است.» ارتش آمریکا زیر رهبری او سرعت اجرای عملیات را در اولویت قرار داده بود. افراد دخیل در تحقیقات پنتاگون گفتند شتاب برای نهایی‌سازی اهداف اندکی پیش از ۲۸ فوریه در وقوع فاجعه سهم داشت. به گفته افراد دخیل در تحقیقات، میناب در بیش از ۱۳۰۰ کیلومتری جنوب تهران و نزدیکی تنگه راهبردی هرمز، در آغاز حمله آمریکا به ایران هدفی باارزش تلقی می‌شد. دبستان شجره طیبه نزدیک به یک دهه پیش در زمینی ساخته شد که در اصل در اختیار یک واحد دریایی سپاه بود. نیویورک تایمز در ژوئن گزارش داد مقام‌های هدف‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای استفاده کردند که هفت سال به‌روزرسانی نشده و مدرسه را نشان نمی‌دادند. به‌گفته‌ مقام‌های دخیل در تحقیق، بازرسان به‌طور خاص بر ناکامی آژانس اطلاعات دفاعی در طبقه‌بندی مجدد محل تمرکز کرده‌اند. گروهی از مدافعان حقوق بشر، وکلا و کارشناسان پزشکی قانونی دیجیتال چند ماه را صرف بازسازی رویدادهای داخل و اطراف مدرسه کرده‌اند. اعضای ائتلاف غیررسمی که شماری از آنان در آمریکا و اروپا مستقرند، به‌دلیل حساسیت تماس با خانواده‌های قربانیان خواستار ناشناس ماندن شدند. کار آنان همراه ارزیابی گروه ناظر بریتانیایی ایرورز -که بعضی مقام‌های پنتاگون آن را منبعی بسیار قابل‌اعتماد می‌دانند- روایتی از حمله ارائه می‌کند. پیام اخوان وکیل مستقر در تورنتو که سابقه‌ فعالیت در دیوان کیفری بین‌المللی دارد و متخصص حفاظت از غیرنظامیان محسوب می‌شود، گفت که بازرسان باید مشخص کنند مقام‌های آمریکایی برای اطمینان از هدف گرفتن یک تاسیسات نظامی چه اقداماتی انجام داده‌اند. اخوان پیش از انتشار گزارش روز پنج‌شنبه‌ سازمان ملل گفت: «کنوانسیون ژنو می‌گوید باید تمام اقدامات عملی ممکن را برای تشخیص واقعی بودن یک هدف نظامی انجام دهید. معنای چنین الزامی جنایت جنگی بودن هر اشتباه نیست، زیرا حتی پس از انجام همه‌ اقدامات عملی نیز خطا رخ خواهد داد.» اخیرا مقام‌های ایرانی و یک نهاد سازمان ملل اعلام کردند آمریکا مسئول حمله‌ یکم سپتامبر به کوهستک در حدود ۳۲ کیلومتری جنوب میناب بوده است. حمله به منطقه‌ای مسکونی هنگام برگزاری جشن عروسی دست‌کم پنج کشته و ده‌ها زخمی بر جا گذاشت. جی‌دی ونس معاون رئیس‌جمهور آمریکا اوایل همان ماه گفت آمریکا حادثه را بررسی می‌کند. برنامه‌ریزان نظامی آمریکا دهه‌ها کتابخانه‌های گسترده‌ای از اهداف را برای احتمال درگیری با ایران نگهداری می‌کردند. برنامه‌ها دامنه‌ای از حملات محدود تا جنگ دریایی و کارزارهای هوایی بزرگ را پوشش می‌دادند. فهرست اهداف به هزاران مورد می‌رسید و پایگاه‌های هوایی، کارخانه‌های موشکی، تاسیسات هسته‌ای و بنادر را دربر می‌گرفت. بعضی اهداف احتمالی سال‌ها در فهرست باقی مانده و لایه‌هایی از تصاویر ماهواره‌ای، گزارش‌های اطلاعاتی و بررسی‌های حقوقی درباره‌ آن‌ها انباشته شده بود. افرادی که با فهرست‌ها کار کرده‌اند می‌گویند چنین کاتالوگ‌هایی به‌سرعت قدیمی می‌شوند. ساختمان‌ها ساخته یا تخریب می‌شوند، ستادها جابه‌جا می‌شوند و ممکن است جای پادگان‌های سابق را مدرسه، بیمارستان یا مسجد بگیرد. محتوای کتابخانه‌ها باید پیش از ورود هر ساختمان یا محل به فهرست عملیاتی اهداف، پیوسته و دقیق بازبینی شود. نگهداری فهرست‌ها اهمیت حیاتی دارد، اما کاری سنگین محسوب می‌شود. به‌گفته مقام‌های تحقیق داخلی، راستی‌آزمایی و به‌روزرسانی اطلاعات پایه مدت‌ها پیش از انتخاب مدرسه میناب دچار نقص بود. در حالی که تحلیلگران اطلاعاتی آمریکا اهداف حساسی چون مراکز هسته‌ای ایران را پس از جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ و پیش از جنگ ۲۰۲۶ مدام رصد می‌کردند، مکان‌های کم‌اهمیت‌تری مانند میناب ماه‌ها بازبینی نمی‌شدند؛ چراکه برنامه‌ریزان تصور می‌کردند برای بررسی اهداف کم‌فوریت فرصت خواهند داشت. با فروپاشی مذاکرات ایران و آمریکا در ۲۶ فوریه در ژنو، این فرض از میان رفت. اقداماتی که در جنگ‌های گذشته هفته‌ها یا ماه‌ها طول می‌کشید ظرف چند روز انجام شد؛ ساختمان‌ها، فرودگاه‌ها و پایگاه‌ها با نیازهای عملیات تطبیق یافتند و بیش از ۱۰۰۰ هدف احتمالی دوباره ارزیابی و تأیید شدند. بیشتر کارکنان در تاسیساتی امن در تمپای فلوریدا-در فاصله حدود ۱۱۲۶۵ کیلومتری میناب-مشغول بررسی نقشه‌ها، تصاویر و پایگاه‌های داده بودند. بسیاری از مقام‌ها تا ۴۸ ساعت پیش از حمله میناب باور داشتند جنگی که دهه‌ها برایش آماده شده بودند رخ نخواهد داد. کار معمول آن‌ها پالایش تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات میدانی برای پایش جابه‌جایی افراد در گذر زمان بود. اطلاعات میدانی درباره ایران -دشمن نزدیک به نیم‌قرن آمریکا- به‌ویژه در جنوب محدود بود. در ادامه‌ زنجیره‌ عملیات و حمله وکلا قانونی‌بودن هدف، متخصصان میزان خسارت جانبی احتمالی و کارشناسان تسلیحاتی نوع موشک و زمان شلیک را بررسی می‌کنند. با ثبت هر مرحله، تحلیلگران تمام اجزا را تأیید کرده و موظف‌اند هرگونه ناسازگاری را به مقام‌های بالاتر گزارش دهند. فرمانده ارشد در پایان می‌پرسد آیا هدف قانونی است، اطلاعات کافی وجود دارد و اقدامات احتیاطی معقول برای کاهش آسیب غیرنظامیان انجام شده‌اند؟ به‌گفته‌ مقام‌های دخیل در تحقیق، پاسخ به هر سه پرسش درباره‌ محل میناب در ساعات اولیه‌ ۲۸ فوریه مثبت بود. بازرسان داخلی پنتاگون تصاویر ماهواره‌ای، پایگاه‌های داده‌ اطلاعاتی، مواد هدف‌گیری، گفت‌وگوهای عملیاتی و سوابق رایانه‌ای مورد استفاده‌ تحلیلگران را بررسی کردند. نتیجه نشان داد در سراسر زنجیره‌ عملیات، اطمینان بالایی درباره‌ تاسیسات نظامی بودن محل میناب وجود داشته است. یک مقام ناشناس پنتاگون که در تحقیق داخلی مشارکت داشت گفت: «اطلاعات ناکافی پیش از جنگ واقعا نگرانی محسوب نمی‌شد. به اطلاعات خود اطمینان داشتیم؛ میناب ثابت کرد هرگز نباید بیش‌ازحد مطمئن باشید.» در پی گزارش پژوهشگران و حسابرسان دولتی از کاستی‌های پایگاه اطلاعاتی اهداف حملات، پنتاگون در حال جایگزینی آن با سامانه‌ای خودکارتر است. میناب نخستین هدف‌گیری اشتباه تسلیحات دقیق آمریکا بر پایه‌ اطلاعات معیوب نیست؛ بمباران تصادفی سفارت چین در بلگراد در سال ۱۹۹۹ نیز سه کشته و ۲۷ زخمی بر جا گذاشت. حمله‌ هوایی اشتباهی سال ۲۰۱۵ به بیمارستان پزشکان بدون مرز در قندوز افغانستان نیز ۴۲ نفر را کشت. مدتی کوتاه پس از انحلال تیم‌های کاهش آسیب غیرنظامیان پنتاگون، حمله‌ آوریل ۲۰۲۵ به بندر راس عیسی در یمن به مرگ دست‌کم ۸۰ غیرنظامی انجامید. مجموعه‌ سوابق نشان می‌دهد ترکیب اطلاعات نادرست، خطاهای طبقه‌بندی و فشار عملیاتی پیش‌تر نیز پیامدهای مرگباری داشته است. تحقیقات میناب در عین حال بر چگونگی تعامل پایگاه‌های داده، بررسی انسانی و سامانه‌های خودکار تمرکز دارد. اما این فاجعه در آمریکا به معیار سیاسی متفاوتی تبدیل شده است. قانون‌گذاران دموکرات که می‌کوشند در انتخابات نوامبر کنترل کنگره را به‌دست آورند، درباره‌ چگونگی وقوع حمله پرسش می‌کنند. جک رید سناتور رود آیلند و ارشدترین عضو دموکرات کمیته‌ نیروهای مسلح سنا پنتاگون را به پنهان‌کردن عمدی نتایج تحقیق متهم کرد. تام تیلیس همتای جمهوری‌خواه او از کارولینای شمالی خواستار ارائه‌ گزارش‌های توجیهی به کنگره درباره‌ خطاهای رخ‌داده شد. ریچارد بلومنتال عضو دیگر کمیته‌ نیروهای مسلح سنا نیز از درخواست برگزاری جلسات توجیهی حمایت کرده است. کمیته‌ مزبور در تعیین سقف هزینه‌های بودجه‌ سالانه‌ی تقریبا یک تریلیون دلاری پنتاگون نقش دارد. بلومنتال گفت: «دولت باید ظرف چند ساعت یا چند روز اطلاعات را ارائه می‌کرد، اما حالا ماه‌ها گذشته و هنوز هیچ‌چیز در اختیار ما قرار نگرفته است.» سرنوشت انتشار گزارش کامل پنتاگون و میزان پاسخ‌گویی عمومی درباره‌ حمله‌ میناب همچنان نامعلوم مانده است. نظر شما درباره‌ی نقش اطلاعات کهنه و هوش مصنوعی در فاجعه‌ی میناب چیست؟