هشدار WMO درباره خشکسالی بعدی؛ ذخایر آب جهان در حال تحلیل رفتن است

WMO می‌گوید ذخایر آب شیرین خشکی از میانه دهه ۲۰۱۰ در مسیر افت بوده و خشکسالی بعدی با تکیه‌گاه ضعیف‌تری از راه می‌رسد. خشکسالی بعدی ممکن است جهان را در وضعیتی متفاوت غافلگیر کند. ذخایری که باید در دوره‌های کم‌بارش ضربه‌گیر باشند، از آب‌های زیرزمینی گرفته تا برف و یخچال‌های طبیعی، خودشان در حال کوچک‌شدن‌اند. گزارش تازه سازمان جهانی هواشناسی از یک روند طولانی خبر می‌دهد؛ روندی که حدود یک دهه ادامه یافته و تصویر معمول از چرخه آب را پیچیده‌تر کرده است. به‌گزارش زومان، سازمان جهانی هواشناسی در گزارش «وضعیت منابع آب جهانی ۲۰۲۵» هشدار داده که ذخیره آب شیرین خشکی از میانه دهه ۲۰۱۰ مسیر نزولی داشته است. سلسته سائولو، دبیرکل این سازمان، وضعیت موجود را به مصرف‌کردن ذخایر تشبیه کرده و گفته است «ما در حال مصرف ذخایر خود هستیم.» منطق این هشدار روشن است. یک سال کم‌بارش معمولا با اتکا به آب زیرزمینی، ذخایر برف و یخ، دریاچه‌ها و دیگر منابع جبران می‌شود؛ اما وقتی همین پشتوانه‌ها هم کوچک شوند، هر دوره خشکسالی از نقطه‌ای شکننده‌تر آغاز می‌شود. بحران در این مرحله فقط به کمبود باران محدود نمی‌ماند، بلکه به کمبود تکیه‌گاه هم گره می‌خورد. نشانه‌های این تغییر را می‌توان در رودخانه‌ها دید. در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۶ درصد از حوضه‌های رودخانه‌ای جهان جریان کمتر از حد معمول داشتند و همین سال در میان خشک‌ترین سال‌ها از نظر جریان رودخانه‌ها طی ۳۵ سال گذشته قرار گرفت. ماجرا تنها به سال ۲۰۲۵ محدود نیست. هفت سال گذشته کمترین سهم رودخانه‌های دارای جریان عادی را از سال ۱۹۹۱ تاکنون ثبت کرده‌اند؛ نشانه‌ای از اینکه الگوی جریان آب بیش از گذشته از محدوده معمول خارج می‌شود. کمبود جریان در بخش‌هایی از اروپا و آمریکای شمالی، مناطقی از آمریکای جنوبی و حوضه رودخانه‌های بزرگ آفریقا دیده شده است. هم‌زمان، بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌شرق آسیا و نقاط دیگری از جهان جریان‌هایی بسیار بالاتر از معمول داشته‌اند. وین جنکینسون، مدیر بخش هیدرولوژی و کرایوسفر سازمان جهانی هواشناسی، می‌گوید شرایطی که زمانی غیرعادی محسوب می‌شد، در حال تبدیل‌شدن به وضعیت عادی جدید است. نگرانی بزرگ‌تر جایی پنهان مانده که با چشم دیده نمی‌شود. بررسی شرایط سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ از ذخایر پایین‌تر از معمول آب در مناطقی از ایالات متحده، پاتاگونیا، سرچشمه رودخانه‌های گنگ و سند، شمال آفریقا، خاورمیانه، آسیای مرکزی و شرق چین حکایت دارد. آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق جهان نقش ذخیره اضطراری دوره‌های خشک را بازی می‌کند. کشاورزی، شهرها و صنایع هنگام کاهش بارندگی بیشتر به همین منابع متکی می‌شوند. افت این ذخایر فقط به معنای کمترشدن موجودی آب نیست؛ توان عبور از دوره کم‌بارش بعدی را هم محدود می‌کند. برای اقتصادهای خشک و نیمه‌خشک، از جمله کشورهای خاورمیانه، این بخش از گزارش اهمیت ویژه‌ای دارد. هرچه سطح ذخایر پایین‌تر برود، تامین آب می‌تواند به برداشت از عمق بیشتر، مصرف انرژی بالاتر و فشار بیشتر بر کشاورزی و منابع موجود منجر شود. در بالای زمین هم یکی دیگر از مخازن طبیعی آب در حال کوچک‌شدن است. سال ۲۰۲۵ چهارمین سال متوالی بود که هر ۱۹ منطقه اصلی یخچالی جهان کاهش جرم یخ را ثبت کردند. فقط در سال گذشته حدود ۴۰۰ گیگاتن، معادل تقریبی ۴۰۰ میلیارد تن, از جرم یخچال‌ها کم شد. این کاهش حدود ۱.۱ میلی‌متر به افزایش متوسط سطح آب دریاهای جهان اضافه کرده است. مقیاس تغییر در سه سال گذشته بزرگ‌تر بوده است. بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ حدود ۱۴۰۰ گیگاتن از جرم یخچال‌ها از دست رفته؛ حجمی که سازمان جهانی هواشناسی آن را معادل حدود یک‌سوم برداشت سالانه آب شیرین جهان می‌داند. برف و یخ کوهستانی تنها شاخص اقلیمی نیستند. در بسیاری از نقاط جهان، این ذخایر آب را در فصل سرد نگه می‌دارند و با ذوب تدریجی، رودخانه‌ها را در ماه‌های گرم تغذیه می‌کنند. کوچک‌شدن چنین مخزنی می‌تواند زمان و میزان دسترسی به آب را تغییر دهد. گزارش سازمان جهانی هواشناسی نمی‌گوید همه نقاط جهان در حال خشک‌شدن هستند. برعکس، هم‌زمان با کم‌آبی شدید در برخی مناطق، نقاط دیگری با سیل، بارندگی سنگین و جریان‌های بسیار بالاتر از معمول روبه‌رو شده‌اند. هشدار اصلی به بی‌قاعده‌تر شدن چرخه آب و کاهش بخشی از ذخایری مربوط می‌شود که می‌توانستند این نوسان‌ها را مهار کنند. در یک جمع‌بندی ساده، خشکسالی همیشه بخشی از چرخه آب بوده است، اما کشورها برای عبور از آن به ذخیره نیاز دارند. حالا پرسش فقط این نیست که چقدر باران خواهد بارید؛ مسئله اصلی این است که وقتی باران نبارد، چه مقدار آب در ذخیره باقی مانده است. شما بزرگ‌ترین تهدید برای ذخایر آب جهان را چه می‌دانید؟