علی اکبر صالحی: اگر با یکدیگر اختلاف داریم، هرگز درِ گفت‌و‌گو را نبندیم / جامعه‌ای که در آن سؤال کردن جرم تلقی شود یا اندیشه متفاوت تحمل نشود، نمی‌تواند پویا و خلاق باشد / جامعه‌ای که از پرسش و اندیشه باز بماند، دچار جمود خواهد شد

علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی و وزیر اسبق امور خارجه در همایش «سیرت‌النبی» با موضوع «توسعه و شخصیت‌سازی نسل جدید در پرتو سیره پیامبر اکرم(ص)» که به همت سفارت جمهوری اسلامی پاکستان در ایران برگزار شد، به ایراد سخنرانی پرداخت. به گزارش انتخاب، صالحی در آغاز سخنان خود با اشاره به گذشت حدود هزار و پانصد سال از ولادت پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: فاصله زمانی ما با پیامبر بسیار طولانی است، اما این فاصله تاریخی نباید به فاصله فکری و انسانی تبدیل شود و تاکید کرد که سیره نبوی برای انسان امروز همچنان پیام‌هایی روشن درباره اصلاح انسان، علم و اندیشه، کرامت و آزادی، وحدت و رحمت جهانی دارد. وی با اشاره به انتشار مجموعه «روزشمار سیره نبوی» اثر دکتر غلامحسین زرگری‌نژاد در ۱۴ جلد، این اثر را اقدامی ارزشمند در مطالعات سیره نبوی دانست و گفت: اهمیت چنین اثری تنها در گردآوری حوادث زندگی پیامبر نیست، بلکه ما را به مطالعه دقیق منابع و تمایز میان گزارش تاریخی، تفسیر تاریخی و پیام ماندگار سیره نبوی فرامی‌خواند. رئیس بنیاد ایران‌شناسی سپس پنج پیام مهم سیره پیامبر برای انسان معاصر را تشریح کرد. صالحی نخستین پیام سیره نبوی را ضرورت اصلاح انسان‌ها برای ساختن جامعه سالم دانست و گفت: هیچ قانون و ساختاری نمی‌تواند جایگزین انسان‌های سالم و اخلاق‌مدار شود و اگر انسان‌ها اصلاح نشوند، حتی بهترین قوانین نیز ممکن است منحرف شوند. وی با تأکید بر بُعد اجتماعی اخلاق افزود: در سیره پیامبر، روابط انسان با دیگران جایگاه ویژه‌ای دارد؛ از نماز جماعت، صله رحم و عیادت بیمار گرفته تا یاری نیازمندان، وفای به عهد و توجه به همسر و خانواده. صالحی خاطرنشان کرد: اخلاق تنها رفتاری نیست که انسان در خلوت خود انجام می‌دهد، بلکه کیفیت رفتار او با دیگران نیز هست. از همین رو، پیامبر تنها در پی تربیت انسان‌های خوب نبود، بلکه شکل‌گیری جامعه‌ای اخلاقی و روابط سالم میان انسان‌ها را نیز مورد تاکید قرار می‌داد. وی با اشاره به شرایط جهان امروز گفت: فناوری امکان ارتباط با هزاران نفر را فراهم کرده، اما ممکن است انسان را از نزدیک‌ترین افراد زندگی‌اش دور کند؛ بنابراین جامعه سالم علاوه بر حقوق قانونی، به اعتماد، وفاداری، محبت، مسئولیت‌پذیری، همدلی و احترام متقابل نیاز دارد. رئیس بنیاد ایران‌شناسی دومین پیام سیره نبوی را توجه به علم و معرفت عنوان کرد و گفت: نخستین کلمه وحی «اقرأ» بود و این آغاز، نشان‌دهنده جایگاه علم و آگاهی در تحول انسان است. صالحی افزود: اگر انسان نداند، نمی‌تواند آگاهانه انتخاب کند و اگر نتواند بیندیشد، نمی‌تواند مسئولانه تصمیم بگیرد. جامعه‌ای که از پرسش و اندیشه باز بماند، دچار جمود خواهد شد. وی با تأکید بر ضرورت پیوند علم و اخلاق اظهار کرد: علم به ما می‌گوید چه چیزی ممکن است، اما اخلاق باید به ما بگوید چه چیزی شایسته است. این موضوع در روزگار فناوری‌های پیشرفته، از هوش مصنوعی و انرژی هسته‌ای تا مهندسی ژنتیک، اهمیت بیشتری یافته است. صالحی سومین پیام را کرامت انسان و احترام به اندیشه و انتخاب او دانست و با اشاره به آیات «لَا إِكْرَاهَ فِی الدِّینِ» و «فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَكْفُرْ» گفت: ایمان حقیقی با اجبار سازگار نیست. وی افزود: جامعه‌ای که در آن سؤال کردن جرم تلقی شود یا اندیشه متفاوت تحمل نشود، نمی‌تواند جامعه‌ای پویا و خلاق باشد. رئیس بنیاد ایران‌شناسی در عین حال تأکید کرد: آزادی اندیشه به معنای آزادی از مسئولیت نیست و انسان در کنار حق اندیشیدن و پرسیدن، مسئولیت اخلاقی گفتار و رفتار خود را نیز دارد. صالحی چهارمین پیام سیره پیامبر را وحدت در عین حفظ تفاوت‌ها دانست و با اشاره به آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» اظهار کرد: وحدت به معنای یکسان اندیشیدن یا از میان رفتن تفاوت‌های دینی، فرهنگی و قومی نیست، بلکه به معنای توانایی همکاری بر اساس اصول و منافع مشترک است. وی افزود: جهان اسلام از کشورهای متعدد، فرهنگ‌ها و مذاهب مختلف تشکیل شده است و این تنوع، اگر با عقلانیت و تدبیر همراه شود، می‌تواند به یک ظرفیت بزرگ تبدیل شود. صالحی تأکید کرد: ملت‌ها لازم نیست برای همکاری یکسان باشند؛ همان‌گونه که سازهای مختلف یک ارکستر با وجود تفاوت صداها می‌توانند در کنار یکدیگر موسیقی زیبایی بیافرینند. وی همکاری جهان اسلام در حوزه‌هایی مانند علم، اقتصاد، فناوری، فرهنگ و حفاظت از محیط زیست را از ظرفیت‌های مهم پیش رو دانست. رئیس بنیاد ایران‌شناسی پنجمین پیام را جهانی و انسانی بودن رسالت پیامبر عنوان کرد و با اشاره به آیه «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَهً لِّلْعَالَمِینَ» گفت: پیامبر تنها متعلق به تاریخ نیست؛ پیام او متعلق به انسانیت است. وی افزود: در جهانی که جنگ، خشونت، فقر، تبعیض و بی‌اعتمادی میلیون‌ها انسان را رنج می‌دهد، مفهوم رحمت می‌تواند یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیره نبوی برای زمان ما باشد. صالحی تأکید کرد: رحمت به معنای ضعف نیست، بلکه به معنای قرار دادن قدرت انسان در خدمت کرامت انسان است؛ اگر دانش داریم، آن را در خدمت انسانیت قرار دهیم، اگر قدرت داریم، آن را با عدالت همراه کنیم و اگر با یکدیگر اختلاف داریم، هرگز درِ گفت‌وگو را نبندیم. رئیس بنیاد ایران‌شناسی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: اگر بخواهیم سیره پیامبر را از یک موضوع تاریخی به منبعی برای الهام در زندگی امروز تبدیل کنیم، باید اصلاح انسان، علم و اندیشه، آزادی همراه با مسئولیت، وحدت در عین تفاوت و رحمت برای همه انسان‌ها را مورد توجه قرار دهیم. وی خاطرنشان کرد: یکی از بزرگ‌ترین نیازهای جهان امروز، بازگرداندن تعادل میان علم و اخلاق، آزادی و مسئولیت، پیشرفت و معنویت و قدرت و عدالت است. صالحی در پایان گفت: پانزده قرن پس از آغاز رسالت پیامبری که دعوتش با فرمان «اقرأ» آغاز شد و رسالتش «رحمهً للعالمین» توصیف شد، همچنان می‌توان در سیره او پاسخ‌هایی عمیق برای برخی از بزرگ‌ترین پرسش‌های انسان امروز یافت. وی تأکید کرد: بزرگداشت پیامبر تنها بزرگداشت یک شخصیت تاریخی نیست؛ تلاشی برای بازخوانی راهی است که از اصلاح انسان آغاز می‌شود، با علم و اخلاق ادامه می‌یابد، در جامعه به عدالت و همبستگی می‌رسد و افق خود را به سوی همه انسان‌ها می‌گشاید.