لاله مرزبان، فیلم مراقب و جشنواره ونیز | زن ایرانی کُدام است؟!

شاید مهم‌تر از خود جایزه‌ای که لاله مرزبان در جشنواره ونیز دریافت کرد، جمله‌هایی باشد که پس از دریافت آن بر زبان آورد؛ جمله‌هایی درباره سخت‌ترین روزهای زندگی و دشواری‌های زنان ایرانی برای رسیدن به آزادی! سخنانی که در فضای رسانه‌ای خارج از ایران بازتاب پیدا کرد، اما در داخل کشور با واکنش‌هایی متفاوت روبه‌رو شد. به گزارش ، اینجا یک پرسش قدیمی دوباره خودش را نشان می‌دهد: زن ایرانی کدام است؟ زنی که لاله مرزبان در سخنرانی خود از او گفت؛ زنی که برای انتخاب، آزادی و عبور از محدودیت‌ها تلاش می‌کند؟ یا زنی که منتقدان داخلی می‌گویند روایت او نباید تنها به تصویری خلاصه شود که برای جشنواره‌های غربی جذاب‌تر است؟ پاسخ به این پرسش ساده نیست؛ زیرا هر دو تصویر می‌توانند بخشی از واقعیت جامعه ایران باشند. «مراقب» و یک زن در جست‌وجوی آزادی فیلم «مراقب» ساخته محسن قرایی، داستان دختر جوانی است که می‌خواهد برای دنبال کردن رؤیای مدل شدن به ترکیه برود، اما پدرش که زندانبان و متهم به فساد است، او و خانواده‌اش را در خانه محبوس می‌کند. بیشتر بخوانید: در مرکز این داستان، زنی قرار دارد که می‌خواهد درباره زندگی خودش تصمیم بگیرد و از محیطی که او را محدود کرده، خارج شود. همین مضمون، فارغ از کیفیت نهایی فیلم، برای جشنواره‌های بین‌المللی قابل توجه است؛ چراکه روایت زنان مستقل، معترض و در جست‌وجوی رهایی، طی سال‌های اخیر جایگاه ویژه‌ای در بسیاری از رویدادهای سینمایی جهان پیدا کرده است. اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که یک روایت، به تمام تصویر زن ایرانی تبدیل شود. جایزه‌ای مهم، اما نه شیر طلایی «مراقب» در بخش «افق‌ها»ی جشنواره ونیز حضور داشت و برای جایزه اصلی این رویداد یعنی شیر طلایی رقابت نمی‌کرد. بنابراین جایزه بهترین بازیگر زن این بخش، هرچند برای لاله مرزبان موفقیتی قابل توجه است، از نظر جایگاه جشنواره‌ای با جوایز بخش مسابقه اصلی قابل مقایسه نیست. این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا در فضای رسانه‌ای، گاهی تفاوت میان بخش‌های جشنواره نادیده گرفته می‌شود و یک جایزه فرعی‌تر، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین افتخارات سینمای جهان معرفی می‌شود. از سوی دیگر، درباره کیفیت خود فیلم نیز هنوز نمی‌توان داوری نهایی داشت؛ چراکه «مراقب» در دسترس عمومی قرار نگرفته و قضاوت درباره فیلمنامه، بازی‌ها و کارگردانی آن نیازمند تماشای کامل اثر است. مسئله‌ای فراتر از یک فیلم اما حاشیه اصلی شاید نه در جشنواره، بلکه در واکنش‌های پس از آن شکل گرفته باشد. مرزبان هنگام دریافت جایزه از تجربه زنان ایرانی و مسئله آزادی سخن گفت؛ حرف‌هایی که برای بخشی از مخاطبان خارج از ایران نماینده صدای زن ایرانی تلقی شد. در مقابل، منتقدان داخلی پرسیدند چرا وقتی قرار است از زن ایرانی و رنج‌های او سخن گفته شود، همیشه همان تصویری برجسته می‌شود که برای مخاطب غربی آشناتر و جذاب‌تر است؟ این منتقدان می‌گویند زن ایرانی فقط دختر جوانی نیست که می‌خواهد از خانه خارج شود. زن ایرانی می‌تواند مادر خانواده‌ای باشد که در جنگ عزیزش را از دست داده، زنی که با مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، دختر جوانی که در شهرهای مختلف ایران زندگی می‌کند یا زنی که در کنار همه محدودیت‌ها، تجربه‌ها و خواسته‌های متفاوتی دارد. هیچ‌کس صاحب انحصاری «زن ایرانی» نیست شاید پاسخ این باشد که هیچ‌کدام از این دو تصویر به‌تنهایی تمام واقعیت نیستند. زن ایرانی یک شخصیت واحد و یکدست نیست که بتوان او را در یک سخنرانی، یک فیلم یا یک جشنواره تعریف کرد. لاله مرزبان حق دارد از آزادی زنان بگوید و منتقدان او نیز حق دارند بپرسند چرا برخی روایت‌ها بیشتر دیده می‌شوند و برخی دیگر کمتر. مسئله اصلی، انتخاب میان این دو تصویر نیست؛ بلکه پذیرفتن تکثر زن ایرانی است. زنی که هم می‌تواند خواهان آزادی باشد، هم نگران خانواده، معیشت و امنیتش؛ هم از محدودیت‌های اجتماعی انتقاد کند و هم نسبت به سرنوشت کشورش حساس باشد. شاید زن ایرانی واقعی دقیقا در همین پیچیدگی قرار دارد؛ نه آن تصویری که صرفا برای جشنواره‌های خارجی جذاب است و نه آن تصویری که منتقدان داخلی می‌خواهند جایگزین آن کنند. زن ایرانی، پیش از آنکه نماینده یک روایت سیاسی باشد، انسانی با انتخاب‌ها، رنج‌ها و آرزوهای متنوع است.