معمار جشن هنر شیراز و طراح لباس فرح پهلوی درگذشت/ کیوان خسروانی که بود؟ / تصاویری از طرح های او

کیوان خسروانی، معمار و طراح ایرانی که نامش با معماری مدرن، جشن هنر شیراز، احیای پارچه‌ها و صنایع‌دستی ایرانی و طراحی لباس‌های رسمی فرح پهلوی گره خورده بود، در ۸۶ سالگی درگذشت. خسروانی از چهره‌های نسلی بود که در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ خورشیدی می‌کوشید میان مدرنیسم و سنت‌های ایرانی پلی بزند؛ مسیری که او را از معماری و حفاظت از بافت تاریخی تهران تا دنیای مد و بوتیک‌های مشهور پایتخت کشاند. دهه سی و چهل هجری شمسی در تاریخ هنر این سرزمین دوران عجیبی است. دورانی که فرهنگ شهری ایران به سرعت در حال تغییر بود. تهران دیگر آن شهر سنتی قدیمی نبود. شهری بود که به سرعت بزرگ می‌شد و طبقه متوسط جدیدی در آن شکل گرفته بود که با مظاهر جهان مدرن مثل دانشگاه، رادیو، سینما، مطبوعات و تلویزیون آشنا می‌شد و همین آشنایی باعث ظهور سبک زندگی تازه‌ای شد که با دهه‌های پیش از خود بسیار تفاوت داشت. این دوره یک تضاد مهم فرهنگی در ایران شکل گرفت. از یک سو جامعه ایران میل شدیدی به مدرن شدن و هنر غربی داشت و از سوی دیگر برخی هنرمندان و معماران و روشنفکران ایرانی در تلاش بودند تا این تمایل به مدرن شدن را به تقلید صرف از اروپا و آمریکا تقلیل ندهد. سوال روز آن زمان هنرمندان این بود که آیا می‌توان مدرن بود و در عین حال ایرانی ماند؟ این پرسش در معماری بیش از هر جای دیگری خود را نشان داد. معماران نسل جدید با معماری مدرن اروپا آشنا بودند، اما هم‌زمان به دنبال بازخوانی حیاط، بادگیر، آجر، هندسه، سایه، مصالح بومی و دیگر عناصر معماری ایرانی بودند. در نتیجه، دهه‌های ۳۰ و ۴۰ را می‌توان یکی از دوره‌های مهم شکل‌گیری معماری مدرن ایرانی دانست؛ دوره‌ای که در آن چهره‌هایی مانند هوشنگ سیحون، عبدالعزیز فرمانفرمائیان، نادر اردلان، کامران دیبا و دیگران هرکدام به شکل متفاوتی با مسئله نسبت میان سنت و مدرنیته مواجه شدند. در حوزه مد نیز تهران در حال تجربه تغییر بزرگی بود. لباس دیگر فقط یک مسئله سنتی یا تابع الگو‌های قدیمی نبود؛ برای طبقه متوسط و به‌خصوص زنان شهری، لباس به بخشی از هویت اجتماعی و سبک زندگی مدرن تبدیل می‌شد. بوتیک‌ها، مجلات مد و سفر به اروپا، جریان‌های تازه‌ای از پوشش را وارد جامعه می‌کردند. اما هم‌زمان، علاقه به احیای هنر‌های سنتی و استفاده از پارچه‌ها و نقش‌های ایرانی نیز افزایش یافته بود. کیوان خسروانی دقیقاً در چنین فضایی ظهور کرد او نه کاملاً در اردوگاه سنت گرایان قرار می‌گرفت و نه می‌توان او را یک هنرمند مدرن دانست. بلکه او تلاش می‌کرد از المان‌ها و الگو‌های فرهنگ سنتی ایران را در قالب مدرن ارائه کند. از این منظر، خسروانی محصول یک دوره تاریخی مشخص بود؛ دوره‌ای که ایران می‌خواست هم‌زمان مدرن، جهانی و ایرانی باشد. پروژه‌هایی مانند کانون پرورش فکری، جشن هنر شیراز، توجه به بافت تاریخی عودلاجان و حتی طراحی لباس‌های رسمی، هرکدام بخشی از همین تلاش گسترده‌تر برای ساختن تصویری جدید از ایران بودند. کیوان خسروانی در تاریخ ۷ مرداد سال ۱۳۱۷ در تهران متولد شد. او تحصیلات خود را در سال ۱۳۳۶ در دانشگاه برکلی آغاز کرد. پس از یک سال، به دلیل تمایل به اقامت در کشور خود، به ایران بازگشت. در سال ۱۳۴۱، تحصیلات خود را با درجه عالی در مقطع فوق‌لیسانس از دانشگاه تهران تحت نظر هوشنگ سیحون به پایان رساند. سپس با استفاده از بورسیه دولت فرانسه به مدت دو سال در مدرسه عالی هنر‌های زیبای پاریس تحصیل کرد. در سال ۱۳۴۳ خسروانی اولین نمایشگاه خود را که از کروکی‌های معماری ایران و اروپا کشیده بود در دانشگاه پاریس برگزار کرد. اما اولین فعالیت‌های سیاسی و هنری خسروانی را باید در جشن هنر شیراز جست‌و‌جو کرد. جایی که وی طراح نورپردازی تخت‌جمشید و حافظیه و همچنین طراح آمفی‌تئاتر‌های این جشنواره بود. دلبستگی عمیق او به فرهنگ ایران موجب شد تا به ترویج موسیقی اصیل ایرانی در تلویزیون ایران بپردازد و به‌عنوان تهیه‌کننده‌ای افتخاری، نه برنامه کنسرت تک‌نوازی از هنرمندان ایرانی را برای این شبکه فراهم آورد. او به مدت ۱۳ سال، بدون دریافت دستمزد، طراح لباس‌های رسمی شهبانو فرح پهلوی بود و نقشی کلیدی در احیای صنایع دستی و پارچه‌های ایرانی ایفا کرد؛ به‌گونه‌ای که آنها را به سطح آثار فاخر و اختصاصی «اوت کوتور» (High Fashion) ارتقا داد. هم‌زمان، او نخستین بوتیک پوشاک مردانه برای جوانان با نام «الگانت ۲۷» (Elegant ۲۷) را — که پروژه‌ای مشترک با کامران دیبا در سال‌های ۱۹۶۶–۱۹۶۷ بود — و سپس بوتیک‌های مشهور خود، «نامبر وان» (Number One) و «میس نامبر وان» (Miss Number One) را راه‌اندازی کرد و از این طریق، تحولی بنیادین در سبک پوشش نسل جوان ایران پدید آورد. چهار اثر از مجموعه لباس‌های سلطنتیِ طراحی‌شده توسط خسروانی، به عنوان بخشی از مجموعه دائمی «موزه مد پاریس» در «کاخ گالیرا» اهدا شد. آثار معماری او شامل «مهمان‌سرای نائین» برای وزارت گردشگری است. او همچنین به عنوان معمار افتخاری (بدون دریافت دستمزد) پروژه‌هایی را برای کتابخانه‌ای در «گود زنبورک‌خانه» — که منطقه‌ای محروم در تهران بود — و نیز برای «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» طراحی کرد. به گزارش رویداد۲۴، علاوه بر این، او طراحی خانه مسکونی خانواده‌اش در منطقه فرمانیه را نیز بر عهده داشت. آثار تزئینی او شامل طراحی داخلی کنسولگری ایران در سان‌فرانسیسکو (۱۹۶۸)، طراحی داخلی تمامی پروژه‌های معماری‌اش، مرمت و طراحی داخلی آپارتمانی در پاریس که زمانی متعلق به «ژرژ ساند» بود، آپارتمان آقای و خانم کرامر، ویلایی در ژنو، ویلای کرامر در کورسیه، آپارتمان آقای روبرتو فیکرا در رم (همگی در سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۷)، آپارتمان کوچک شخصی‌اش در رم (۱۹۶۵) و آپارتمانش در پاریس (۱۹۹۱) است. او در دوران مهاجرت در پاریس، به‌عنوان معمارِ بدون دستمزد، پروژه «شبستان ایرانی در مسجد جامع پاریس» (بنایی تاریخی متعلق به سال ۱۹۲۴) را برای جمهوری اسلامی ایران و همچنین طرحی پیشنهادی برای مدارس ابتدایی در اقلیم گرم و خشک ایران را به انجام رساند. مهمانسرای نایین با معماری کیوان خسروانی او با برپایی نمایشگاهی خیابانی از طرح‌های معماری خود در تابستان ۱۹۷۷، در تلاش‌های مردمی برای حفظ بافت‌های تاریخی تهران، از جمله محله «عودلاجان»، مشارکت داشت. خسروانی از زمان مهاجرت به پاریس در سال ۱۹۷۸، فعالیت‌های فرهنگی خود را در راستای ترویج میراث ایران ادامه داد. خسروانی دیروز ۱۲ شهریور در سن ۸۶ سالگی درگذشت.