جهش دلار در ایران؛ محل منازعه پژوهشگر بروکینگز و استاد جانز هاپکینز

دو اقتصاددان درباره‌ی افت ریال دو تصویر متفاوت می‌دهند؛ اختلاف اصلی بر سر نرخ مرجع بازار ارز است. شدت کاهش ارزش ریال پس از بازگشت محاصره آمریکا، اختلافی تازه میان دو پژوهشگر اقتصادی ایجاد کرده است؛ یک‌سو از «سقوط آزاد» می‌گوید و سوی دیگر معتقد است نگاه به نرخ نادرست، نتیجه را منحرف کرده است. به‌گزارش زومان، رابین بروکس، پژوهشگر ارشد موسسه‌ی بروکینگز و استراتژیست ارشد پیشین ارز در گلدمن ساکس، می‌گوید آمریکا در دور دوم محاصره ایران بسیاری از راه‌های گریز باقی‌مانده از دور نخست را بسته و فشار شدیدتر، حالا در بازار ارز دیده می‌شود. او می‌گوید ارزش ریال از زمان بازگشت محاصره در ۱۴ ژوئیه، ۲۳ تیر، حدود ۲۰ درصد پایین آمده و همین روند را «سقوط آزاد» ریال و نشانه‌ی یک بحران ارزی می‌داند. در مقابل، اسفندیار باتمانقلیچ، بنیان‌گذار بنیاد بورس و بازار و مدرس دانشگاه جانز هاپکینز، با این جمع‌بندی مخالفت کرده است. پاسخ او با یک جمله آغاز می‌شود که مستقیما مبنای استدلال بروکس را هدف می‌گیرد، «رابین یک بار دیگر دارد نرخ ارز اشتباهی را نگاه می‌کند.» باتمانقلیچ می‌گوید اگر به آنچه او «بازار اصلی ارز» می‌نامد نگاه شود، تصویر متفاوتی به دست می‌آید. به گفته‌ی او، نرخ دلار از زمان بازگشت محاصره از ۱.۴۸ میلیون ریال به ۱.۵۷ میلیون ریال رسیده؛ تغییری حدود ۶ درصد که بنا بر محاسبه‌ی او معادل حدود ۳.۵ درصد کاهش ارزش در ماه است. او این عدد را کنار تورم ماهانه‌ی حدود ۴ درصد می‌گذارد و نتیجه می‌گیرد که حرکت نرخ ارز هنوز با الگویی شبیه کاهش تدریجی و مدیریت‌شده‌ی ارزش ریال سازگار است، نه چیزی که بروکس «سقوط آزاد» توصیف می‌کند. با وجود این، یک بخش مهم از بازار ارز ایران در محاسبه‌ی باتمانقلیچ دیده نمی‌شود و همان‌جا اختلاف اصلی شکل می‌گیرد؛ بازار آزاد. دلار فردوسی در ۲۳ تیر، هم‌زمان با آغاز دور دوم محاصره، حدود ۱۸۴ هزار تومان بود. امروز قیمت آن به ۲۲۳ هزار و ۹۰۰ تومان رسیده است. به این ترتیب، قیمت دلار در این دوره حدود ۲۲ درصد بالا رفته و ارزش ریال در برابر دلار نزدیک به ۱۸ درصد کاهش یافته؛ رقمی که به برآورد بروکس نزدیک‌تر از عدد مورد استناد باتمانقلیچ است. ماجرا فقط اختلاف بر سر یک عدد نیست. اختلاف بر سر همان عددی است که باید مبنا قرار بگیرد. اگر نرخ نیمه‌رسمی یا به تعبیر باتمانقلیچ «بازار اصلی» ملاک باشد، کاهش ارزش ریال محدودتر دیده می‌شود. اگر بازار آزاد سنجش شود، شدت افت بیشتر به چشم می‌آید و روایت «فشار شدیدتر» قابل‌دفاع‌تر می‌شود. در چنین وضعی، سیاست‌گذاری و تحلیل بازار نیز به زاویه‌ی دید وابسته می‌ماند. یک نرخ، از مدیریت‌شدنِ کاهش ارزش می‌گوید؛ نرخ دیگر، از شتاب گرفتن تضعیف پول ملی. هر دو روایت بر داده تکیه دارند، اما داده‌ی متفاوت، تصویر متفاوت می‌سازد. در نهایت، اختلاف اصلی بر سر این پرسش می‌ماند که بازار ارز ایران را باید با کدام شاخص خواند؛ نرخی که در محاسبه‌های رسمی‌تر دیده می‌شود یا بازاری که فشار واقعی را سریع‌تر منعکس می‌کند. شما کدام نرخ را مبنای واقعی‌تری برای سنجش افت ریال می‌دانید؟