«مَله»‌ روایت ۵۰۰ ساله خوسف بر تار و پود پنبه‌ای قهوه‌ای

عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف با اشاره به ثبت ملی مله خوسف و فعالیت نخستین خانه تخصصی صنایع‌دستی مله در کشور گفت: با توسعه زیرساخت‌های فرآوری پنبه مله، زمینه اشتغال مستقیم ۱۵۰ نفر و اشتغال غیرمستقیم شمار بیشتری از کشاورزان و فعالان این زنجیره فراهم خواهد شد. خبرگزاری شبستان _خراسان جنوبی؛ فاطمه رحیم زاده- خراسان جنوبی جایگاه ویژه در تولید محصولاتی چون زرشک، زعفران، عناب، پنبه و... دارد، در میان محصولات کشاورزی خراسان جنوبی، پنبه «مَله» تنها یک محصول بومی نیست، میراثی طبیعی و فرهنگی است که رنگ متفاوت آن، شیوه خاص فرآوری و سابقه طولانی «مله‌بافی»، این پنبه قهوه‌ای‌رنگ را به یکی از جلوه‌های منحصربه‌فرد صنایع‌دستی شهرستان خوسف تبدیل کرده است. پنبه از گیاهان گرمادوست است که برای رشد مناسب به نور و آفتاب فراوان نیاز دارد و در مناطق گرم و نیمه‌گرمسیری کشت می‌شود، محصولی که سابقه کشت آن در ایران به دوره‌های تاریخی گذشته بازمی‌گردد و امروزه نیز در بخش‌هایی از کشور، به‌ویژه مناطق گرم و خشک و کم‌بازده، جایگاه خود را حفظ کرده است. در این میان، ارقام بومی پنبه به دلیل تنوع ژنتیکی و سازگاری بیشتر با شرایط سخت محیطی همچون گرما، خشکی و شوری، ظرفیت قابل توجهی برای کشت در مناطق حاشیه‌ای و کویری دارند، ظرفیتی که در خراسان جنوبی به شکل متفاوتی خود را نشان داده است. در شهرستان خوسف، پنبه‌ای کشت می‌شود که برخلاف تصور عمومی از پنبه، سفیدرنگ نیست، «مَله» پنبه‌ای با الیاف قهوه‌ای متمایل به خاکی است که از گذشته در این منطقه کشت شده و به دلیل ویژگی‌های خاص خود، بخشی از هویت کشاورزی و صنایع‌دستی خوسف را شکل داده است. پنبه مله برخلاف پنبه‌های معمولی با کمان حلاجی نمی‌شود، بلکه با استفاده از چوبک و بر روی بالشتک حلاجی آماده می‌شود، روشی سنتی که نسل به نسل منتقل شده و همچنان در فرآوری این محصول مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از ویژگی‌های این پنبه، نرمی بیشتر آن و قابلیت کمتر انتقال گرماست، ویژگی‌هایی که سبب شده محصول نهایی حاصل از آن، علاوه بر ارزش فرهنگی، از نظر کاربردی نیز مورد توجه باشد. پنبه مله میراثی است که روی دار قالی جان می‌گیرد، داستان مله در خوسف تنها به زمین‌های کشاورزی ختم نمی‌شود، این پنبه زمانی که از مزرعه به دست هنرمندان می‌رسد، سرنوشت دیگری پیدا می‌کند و در قالب «مله‌بافی» به بخشی از میراث صنایع‌دستی منطقه تبدیل می‌شود. بر اساس روایت‌های محلی، پیشینه مله‌بافی در خوسف به حدود ۵۰۰ سال پیش می‌رسد، هنری که ماده اولیه خود را از همان پنبه قهوه‌ای‌رنگ بومی منطقه می‌گیرد و حاصل آن، پارچه‌ها و دست‌بافته‌هایی با رنگ و هویت طبیعی و متفاوت است. در گذشته، کشت پنبه مله تا اندازه‌ای با باور مردم به خوش‌یمنی آن همراه بوده که کشاورزان، متناسب با توان خود، بخشی از زمین را به کشت این پنبه اختصاص می‌دادند و آن را در کنار پنبه سفید می‌کاشتند.در فرهنگ محلی این باور وجود داشته که آبی که از میان بوته‌های پنبه مله عبور کرده و به سایر محصولات، از جمله پنبه سفید، برسد، می‌تواند زمینه‌ساز برکت و باردهی بیشتر زمین شود. هرچند این باور بخشی از فرهنگ و روایت‌های سنتی مردم منطقه است، اما نشان می‌دهد که پنبه مله چگونه از یک محصول کشاورزی فراتر رفته و با زندگی، فرهنگ و باورهای مردم خوسف پیوند خورده است. امروز مله را می‌توان نمونه‌ای از پیوند کشاورزی بومی، دانش سنتی و صنایع‌دستی در خراسان جنوبی دانست، محصولی که ویژگی ژنتیکی و سازگاری آن با اقلیم منطقه، در کنار مهارت نسل‌های گذشته در فرآوری و بافت، هویتی متمایز برای آن ساخته است. «مَله» شاید از نظر ظاهر با پنبه سفید تفاوتی آشکار داشته باشد، اما ارزش واقعی آن تنها در رنگ قهوه‌ای الیافش خلاصه نمی‌شود، این پنبه بخشی از داستان مردمانی است که در اقلیم سخت خوسف، از داشته‌های طبیعی منطقه بهره گرفته و با هنر دست، محصولی را به میراثی ماندگار تبدیل کرده‌اند. روایت مله، روایت خاک و دست‌هایی است که قرن‌هاست رنگ طبیعت خوسف را بر تار و پود زندگی مردم این دیار می‌نشانند. معصومه کرمانی، عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف، اظهار کرد: سال‌هاست در زمینه مله‌بافی فعالیت داریم و حدود دو سال است که مجوز خانه صنایع‌دستی مله را به عنوان نخستین خانه تخصصی صنایع‌دستی مله در کشور دریافت کرده‌ایم. وی افزود: طی سال‌های گذشته اقدامات و پیشرفت‌های قابل توجهی در زمینه مله انجام شده و با انجام فعالیت‌های تحقیقاتی، جایگاه پنبه مله در سطح علمی کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است. عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف ادامه داد: هفته گذشته رئیس مرکز تحقیقات پنبه کشور به همراه کارشناسان این حوزه در خوسف حضور پیدا کردند و از فعالیت‌ها و تحقیقات انجام‌شده در زمینه پنبه مله بازدید داشتند که این اتفاق برای ما بسیار ارزشمند و افتخارآمیز است. کرمانی با اشاره به سابقه فعالیت این مؤسسه در زمینه صنایع‌دستی گفت: سال‌ها در مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه در بیرجند فعالیت داشتیم و در کارگاه تولید حمایتی، پارچه‌های خوسف را به صنایع‌دستی تبدیل می‌کردیم. وی بیان کرد: حدود سال ۱۳۹۶ اقدامات گسترده‌ای برای ثبت مله انجام شد که با همکاری فرماندار وقت و همراهی اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، این محصول به ثبت ملی رسید. در زمینه تکثیر بذر پنبه و انجام فعالیت‌های تحقیقاتی نیز مرکز تحقیقات کشاورزی بیرجند همکاری خوبی با ما داشته استوی با قدردانی از همکاری مرکز تحقیقات کشاورزی بیرجند تصریح کرد: در زمینه تکثیر بذر پنبه و انجام فعالیت‌های تحقیقاتی نیز مرکز تحقیقات کشاورزی بیرجند همکاری خوبی با ما داشته است. مشکل اصلی این بود که فرآوری آن به‌صورت دستی بسیار زمان‌بر استوی یکی از چالش‌های مهم مله‌بافی را فرآوری پنبه عنوان کرد و گفت: پس از توسعه کشت پنبه مله با حجم زیادی از پنبه مواجه شدیم، اما مشکل اصلی این بود که فرآوری آن به‌صورت دستی بسیار زمان‌بر است و یک بانوی فعال در این حوزه نمی‌تواند در ماه بیش از حدود یک کیلو پنبه را فرآوری کند. مدیر اولین خانه تخصصی صنایع‌دستی مله در کشور افزود: با توجه به حجم بالای پنبه تولیدشده، تصمیم گرفتیم آن را برای فرآوری به مناطق دیگر ارسال کنیم، در اصفهان یکی از فعالان این حوزه موفق شد پنبه مله را به صورت صنعتی و در تناژ بالا فرآوری کند. کرمانی ادامه داد: نخستین سال حدود ۵۰ کیلو پنبه برای فرآوری ارسال کردیم، اما پس از فرآوری این میزان به حدود ۹ تن رسید و همین موضوع نشان داد که برای توسعه مله‌بافی، نیازمند ایجاد زیرساخت‌های صنعتی هستیم. تلاش برای بلندتر شدن الیاف پنبه مله وی با اشاره به چالش‌های موجود در زمینه بذر و الیاف پنبه مله گفت: یکی از مشکلات اصلی، کوتاه بودن الیاف این پنبه است که موجب می‌شود فرآوری و ریسندگی آن دشوار باشد. کرمانی اظهار کرد: برای رفع این مشکل به سراغ مرکز تحقیقات پنبه کشور رفتیم و درباره راهکارهای افزایش طول الیاف پنبه مله مشورت کردیم، یکی از اقدامات انجام‌شده، استفاده از فرآیند لینترگیری برای افزایش قابلیت ریسندگی پنبه است. وی افزود: امسال بذر اصلاح‌شده‌ای که توسط مرکز تحقیقات پنبه در گرگان آماده شده بود، کشت کردیم و اکنون مراحل بعدی نیز زیر نظر کارشناسان در حال انجام است تا بتوانیم الیاف پنبه مله را بلندتر و برای ریسندگی مناسب‌تر کنیم. امیدواریم با ادامه تحقیقات و اصلاح فرآیند تولید و فرآوری، در آینده زمینه صادرات این محصول نیز فراهم شودعضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف با بیان اینکه هنوز پنبه مله به مرحله صادرات نرسیده است، گفت: امیدواریم با ادامه تحقیقات و اصلاح فرآیند تولید و فرآوری، در آینده زمینه صادرات این محصول نیز فراهم شود. کرمانی نقش رسانه‌ها را در معرفی پنبه مله بسیار مهم دانست و با اشاره به وضعیت بازار صنایع‌دستی افزود: با وجود اینکه شرایط اقتصادی و بازار صنایع‌دستی چندان مطلوب نیست، اما مله همچنان بازار فروش مناسبی دارد و بخش قابل توجهی از محصولات تولیدی ما به خارج از استان ارسال می‌شود. وی ادامه داد: در برخی مناطق کشور، به‌ویژه استان گلستان و شهرستان گرگان، استقبال خوبی از پنبه و محصولات مله وجود دارد و حمایت‌هایی نیز از سوی فعالان این حوزه انجام شده است. مله؛ پارچه‌ای خنک در تابستان و گرم در زمستان وی با اشاره به ویژگی‌های پنبه مله اظهار کرد: علاوه بر تقدس پنبه مله و استفاده از آن برای سجاده و...الیاف مله ویژگی‌های خاصی دارد که آن را از پنبه سفید متمایز می‌کند، از جمله خاصیت ضدآفتاب، ضدحساسیت بودن و قابلیت حفظ گرما در زمستان و خنکی در تابستان. عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف گفت: این ویژگی‌ها موجب شده مله در تولید انواع پوشاک و صنایع‌دستی کاربرد داشته باشد و مشتریانی که یک‌بار از محصولات مله استفاده می‌کنند، معمولاً دوباره متقاضی آن هستند. کرمانی با اشاره به تحقیقات انجام‌شده در استان گلستان افزود: در آن استان نیز روی بذر این پنبه تحقیقات انجام شده و حتی بذرهایی از آلمان وارد کرده بودند، اما پس از چند سال رنگ و کیفیت آن مانند پنبه مله خوسف نشد و همچنان در حال تحقیق هستند تا مشخص شود این پنبه در چه مناطق و شرایط اقلیمی بهترین کیفیت را دارد. مله؛ محصولی پیوندخورده با خاک و فرهنگ خوسف وی در خصوص ریشه نام «مله» نیز بیان کرد: به عنوان معلم ادبیات، در فرهنگ‌های مختلف به دنبال واژه «مله» گشتم، اما این کلمه در فرهنگ لغت‌ها وجود نداشت و بیشتر در اصطلاحات مردم منطقه با آن مواجه شدیم. «مل» در منطقه به گل و لایی گفته می‌شود که در انتهای بندها جمع می‌شود و گذشتگان نیز پنبه مله را به صورت دیم کشت می‌کردندوی ادامه داد: در تحقیقات محلی متوجه شدیم «مل» در منطقه به گل و لایی گفته می‌شود که در انتهای بندها جمع می‌شود و گذشتگان نیز پنبه مله را به صورت دیم کشت می‌کردند. عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف افزود: پنبه‌ای که در این شرایط رشد می‌کرد، رنگ قهوه‌ای‌تری به خود می‌گرفت و مردم به دلیل رنگ خاکی آن، آن را «مله» می‌نامیدند. کرمانی گریزی به خاطرات مادرش از کشت پنبه مله زد و گفت: هنگام کشت پنبه، در میان پنبه‌های سفید، پنبه‌های قهوه‌ای‌رنگ ظاهر می‌شد و مردم آن را اتفاقی خاص و حتی نوعی معجزه می‌دانستند و برای آن تقدس خاصی قائل بودند. وی تصریح کرد: امروز که تحقیقات علمی درباره این محصول انجام می‌شود، مشخص شده است که این نوع پنبه ویژگی‌هایی دارد که می‌تواند آثار مثبتی برای بدن داشته باشد و شاید بخشی از نگاه ویژه گذشتگان به این محصول نیز از همین ویژگی‌ها ناشی شده باشد. از سجاده و کیف تا حوله و سفره نان عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف با اشاره به تنوع محصولات تولیدشده از مله گفت: تلاش شده بنا به درخواست مشتری اقلامی مانند سجاده، کیف، سفره نان، حوله و دیگر محصولات کاربردی را تولید کنیم. کرمانی خاطرنشان کرد: محصولات مله به دلیل فرآیند تولید و مواد اولیه، قیمت بالاتری دارند، اما مشتریانی داریم که پس از یک‌بار استفاده، دوباره برای خرید محصول مراجعه می‌کنند. درخواست ۱۰ میلیارد تومان تسهیلات برای توسعه مله عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف با اشاره به نیاز این مجموعه به سرمایه‌گذاری گفت: برای توسعه فعالیت‌ها حداقل ۱۰ میلیارد تومان تسهیلات درخواست کرده‌ایم و وزارت میراث فرهنگی نیز قول مساعدت و پرداخت بخشی از تسهیلات را داده، اما تاکنون خبری از پرداخت آن نشده است. کرمانی افزود: اگر این تسهیلات در اختیار ما قرار گیرد، بر اساس نتایج تحقیقات انجام‌شده، به تدریج زیرساخت‌های مورد نیاز برای توسعه زنجیره مله را ایجاد خواهیم کرد. در سطح کشور کارخانه‌ای با شرایطی که ما برای فرآوری پنبه مله نیاز داریم وجود ندارد و تاکنون فرآوری پنبه به شکل محدود انجام شده استوی مهم‌ترین نیاز فعلی را ایجاد کارخانه فرآوری و لینترگیری عنوان کرد و گفت: در سطح کشور کارخانه‌ای با شرایطی که ما برای فرآوری پنبه مله نیاز داریم وجود ندارد و تاکنون فرآوری پنبه به شکل محدود انجام شده است و امیدواریم با تهیه این تجهیزات، مشکل فرآوری پنبه مله تا حد زیادی برطرف شود. اشتغال مستقیم ۱۵۰ نفر در زنجیره مله کرمانی با اشاره به ظرفیت اشتغال‌زایی این طرح گفت: اگر زنجیره مله را از کشاورز و تولیدکننده بذر گرفته تا فردی که زمین را آماده می‌کند، فرآوری، ریسندگی، بافندگی و تولید صنایع‌دستی در نظر بگیریم، تعداد اشتغال ایجادشده بسیار بیشتر خواهد بود. وی افزود: در مرحله نخست، پیش‌بینی ما ایجاد اشتغال مستقیم برای حدود ۱۵۰ نفر است و با توسعه تولید و تکمیل زنجیره، اشتغال غیرمستقیم نیز افزایش خواهد یافت. ایجاد کارگاه حمایتی برای دختران بهزیستی عضو مؤسسه خیریه حضرت رسول صلوات‌الله‌علیه خوسف در ادامه از ایجاد کارگاه تولید حمایتی برای دختران بهزیستی خبر داد و گفت: پس از اینکه توانستیم تولید پارچه مله را به شکل گسترده‌تر دنبال کنیم، تصمیم گرفتیم بخشی از ظرفیت مجموعه را به اشتغال دختران بهزیستی اختصاص دهیم. کرمانی بیان کرد: ظرفیت این کارگاه حدود ۲۰ نفر است و اکنون ۱۴ نفر از دختران بهزیستی در این مجموعه فعالیت می‌کنند. وی افزود: این دختران در زمینه گلدوزی، سوزن‌دوزی روی پارچه‌های مله، خیاطی، گلیم‌بافی و تولید انواع کیف فعالیت دارند و بخش قابل توجهی از محصولات تولیدی مجموعه در کارگاه آماده می‌شود. وی تأکید کرد: هدف ما این است که با توسعه تولید مله و ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز، علاوه بر حفظ و احیای این میراث بومی، زمینه اشتغال پایدار برای زنان، دختران بهزیستی، کشاورزان و دیگر فعالان این زنجیره را فراهم کنیم.