توپ جنگی تورم شلیک شد؛ راز رشد ۲۴ درصدی نقدینگی

نقدینگی ایران در هفت ماه نخست امسال ۲۴ درصد رشد کرده است. این سطح از رشد تقریبا ۲ برابر سال‌هایی است که ثبات نسبی حاکم بود. به گزارش زومان، وقتی هزینه‌های زندگی بالا می‌رود، خانواده‌ها معمولاً به دنبال پاسخ در قیمت دلار، اجاره خانه یا بهای مواد غذایی می‌گردند. اما پشت بسیاری از این قیمت‌ها، متغیری قرار دارد که کمتر دیده می‌شود: حجم پولی که در اقتصاد جریان دارد. نقدینگی متغیری است که مجموع پول و سپرده‌های در حال جریان در اقتصاد را نشان می‌دهد. تازه‌ترین ارقام اعلام‌شده از سوی عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، می‌گوید حجم نقدینگی در هفت ماه نخست سال ۲۳.۸ درصد رشد کرده و تا پایان مهر ماه به بیش از ۱۹ هزار و ۳۰۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. رشد حدود ۲۴ درصدی حجم نقدینگی در این بازه از سال از متوسط سال‌های پیش از ۱۳۹۸ فاصله زیادی دارد و در مقایسه تاریخی، از شدت گرفتن فشار پول در اقتصاد ایران حکایت می‌کند. برای فهم معنای رشد ۲۳.۸ درصدی نقدینگی در هفت ماه نخست ۱۴۰۵، باید آن را با ارقام سال‌های گذشته مقایسه کرد. مقایسه داده‌ها نشان می‌دهد اقتصاد ایران در این دوره با سرعتی به‌ مراتب بیشتر از سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۹۰ در حال افزایش حجم پول بوده است. بین سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷، متوسط رشد هفت‌ماهه نقدینگی ۱۲.۶ درصد بود؛ سال‌هایی که اقتصاد ایران در یک ثبات نسبی به سر می‌برد. این میانگین در فاصله سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ که تحریم‌ها دوباره بازگشت، به ۱۷.۳ درصد افزایش یافت. اما متوسط رشد هفت‌ماهه در دو سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ به ۲۴.۹ درصد رسیده است؛ حدود ۲ برابر بیشتر از سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷. افزایش نقدینگی در سال‌های اخیر پدیده تازه‌ای نیست؛ اما جنگ می‌تواند فشارهای موجود را تشدید کند. همتی نیز در اظهارات پیشین خود، شتاب گرفتن نقدینگی را به شرایط جنگی و فشارهای اقتصادی نسبت داده بود. این رابطه چند مسیر دارد. جنگ می‌تواند هزینه‌های دولت را بالا ببرد، فعالیت اقتصادی و درآمدهای مالیاتی را مختل کند و تأمین مالی بنگاه‌هایی را که با کاهش فروش یا اختلال در زنجیره تأمین مواجه شده‌اند، دشوارتر سازد. در چنین شرایطی، نیاز به تأمین مالی اضطراری افزایش می‌یابد؛ چه برای هزینه‌های عمومی، چه برای حمایت از خانوارها و چه برای جلوگیری از توقف فعالیت بنگاه‌ها. البته مسئله فقط مخارج دولت نیست. اگر بانک‌ها با کمبود منابع، مطالبات معوق یا ناترازی ترازنامه مواجه باشند، فشار برای تأمین مالی اقتصاد می‌تواند به افزایش بدهی آن‌ها به بانک مرکزی منجر شود. از سوی دیگر، اگر کسری بودجه از مسیرهایی تأمین شود که مستقیماً یا غیرمستقیم پایه پولی را افزایش می‌دهند، فشار بر نقدینگی تشدید خواهد شد. نقدینگی یا حجم پول در اقتصاد یکی از مهم‌ترین عوامل موثر بر افزایش قیمت‌هاست. البته در کنار وضعیت تولید، تقاضا و انتظارات تورمی. اگر نقدینگی با سرعت بیشتری رشد کند، اما تولید کالا و خدمات هم‌پای آن افزایش نیابد، پول بیشتری برای خرید مقدار مشابهی از کالاها در اقتصاد وجود خواهد داشت. در چنین شرایطی، احتمال افزایش قیمت‌ها بیشتر می‌شود. اگر مردم نیز انتظار داشته باشند ارزش پول در آینده کاهش پیدا کند، ممکن است منابع خود را به سمت ارز، طلا، مسکن یا کالاهای بادوام ببرند؛ رفتاری که می‌تواند فشار بر قیمت دارایی‌ها و نرخ ارز را تشدید کند. البته همه رشد نقدینگی الزاماً تورم‌زا نیست. بخشی از آن ممکن است نیازهای واقعی اقتصاد در حال رشد را تأمین کند یا به افزایش تولید کمک کند. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که رشد پول از ظرفیت تولید در اقتصاد فاصله بگیرد و هم‌زمان انتظارات تورمی نیز بالا باشد و مردم از آینده نامطمئن باشند. بنابراین در شرایطی که برای چندین فصل متوالی رشد اقتصادی کشور نزدیک به صفر یا منفی بوده، رشد بالای نقدینگی در دو سال اخیر را باید هشداری جدی درباره ادامه فشارهای پولی بر سطح قیمت‌ها دانست. هر چه رشد نقدینگی از ظرفیت تولید فاصله بگیرد، خطر تداوم تورم و کاهش قدرت خرید بیشتر خواهد شد.