دلار سوخت، لیر جان نگرفت؛ درس ترکیه برای آتش‌زنندگان دلار در ایران

ترکیه هم دلار آتش زد؛ اما آنچه به مهار بحران کمک کرد، حذف دلار نبود، اقدامات دولت و بازگشت اعتماد بود. به گزارش زومان، در روزهای اخیر ویدیویی از تجمعات شبانه منتشر شد که به سرعت وایرال شد. عده‌ای از تجمع‌کنندگان با هدایت یکی از مدیران سابق سازمان برنامه و بودجه در دولت ابراهیم رئیسی در اعتراض به گرانی ارز، اسکناس‌های دلار را آتش زدند. حمیدرضا مقصودی، مدیر اقتصاد کلان سازمان برنامه و بودجه در دولت سیزدهم، از بیرون‌کردن «حُب این ارز» از دل‌ها سخن گفت و دلار را مقصر سوزانده شدن معیشت معرفی کرد. این ویدیو شاید در نگاه اول منحصر به فرد و عجیب به نظر برسد، اما برای همسایه غربی ایران آشناست. هشت سال پیش، هم‌زمان با سقوط لیر، برخی شهروندان ترکیه هم دلار سوزاندند. خشم از گرانی ارز، اسکناس آمریکایی را به هدف اعتراض تبدیل کرده بود. سوزانندگان دلار در هر دو کشور در اعتراض به گرانی ارز و کاهش ارزش پول داخلی کشور به یک راه‌حل اساسی رسیدند چرا دلار را کلا حذف نکنند؟ ترکیه در سال ۲۰۱۸ یک بحران ارزی بزرگ را تجربه کرد. ارزش لیر در مقابل دلار به‌شدت سقوط کرد. لیر در همان سال در نقطه اوج بیش از ۴۰٪ از ارزش خود را در برابر دلار از دست داد و قیمت غذا، سوخت و اجاره در سراسر کشور بالا رفت. مشکل اصلی از قبل وجود داشت و فقط یک جرقه‌ لازم بود. ریشه بحران به سال‌هایی برمی‌گشت که اقتصاد ترکیه با سرعت رشد می‌کرد، ساختمان‌های جدید در استانبول بالا می‌رفتند و شرکت‌ها با وام‌های خارجی کسب‌وکارشان را گسترش می‌دادند. اما پشت این رونق، یک خطر بزرگ پنهان بود: بخش بزرگی از اقتصاد ترکیه به دلار و سرمایه خارجی وابسته شده بود. یک نگرانی دیگر هم وجود داشت. اردوغان خودش را «دشمن نرخ بهره» می‌دانست و می‌خواست بانک‌ها وام ارزان بدهند تا رشد اقتصادی بالا برود. سرمایه‌گذاران نگران بودند اقتصاد بیش‌ از حد داغ شود و سقوط کند. آنها همچنین نگران کنترل اردوغان بر سیاست پولی بودند. اقتصاد ترکیه در سال ۲۰۱۷ رشد ۷.۴ درصدی را تجربه کرد، اما کسری حساب جاری به حدود ۵.۶ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده بود. یعنی اقتصاد برای تأمین نیازهای ارزی خود به ورود مداوم سرمایه وابسته بود. ترکیه سال ۲۰۱۸ را با دلار حدود ۳.۸ لیری آغاز کرد. تا اینکه در تابستان همان سال آمریکا تحریم‌هایی را بر ترکیه اعمال کرد. دعوا بر سر یک کشیش آمریکایی به نام اندرو برانسون بود. ترکیه او را به حمایت از کودتای ۲۰۱۶ علیه اردوغان متهم کرده بود. برانسون این اتهام را رد می‌کرد. او در ۲۵ ژوئیه از زندان به حبس خانگی منتقل شد، اما دادگاهش ادامه داشت. آمریکا خواستار آزادی کامل او بود. واشنگتن دو وزیر ترکیه را تحریم کرد. ترامپ ۱۰ اوت در توییتی اعلام کرد تعرفه‌ی فولاد و آلومینیوم ترکیه را ۲ برابر کرده است و لیر همان روز حدود ۱۹٪ سقوط کرد. بحران به نقطه انفجار رسید. در ۱۳ اوت، قیمت دلار تا حدود ۷.۲۴ لیر پیش رفت؛ تقریباً ۲ برابر ابتدای سال. گرانی ارز به واردات و قیمت کالاها سرایت کرد و تورم سالانه در اکتبر به ۲۵.۲۴ درصد رسید. اردوغان سقوط لیر را نتیجه «جنگ اقتصادی» می‌دانست. او از مردم خواست دلار، یورو و طلای پس‌اندازشان را به لیر تبدیل کنند. بعد از آن، گروهی از مردم و حامیان دولت به شکل نمادین علیه دلار دست به اعتراض زدند. ویدیوهای زیادی از ترک‌هایی منتشر شد که دلار می‌سوزاندند. یکی از معروف‌ترین ویدیوها مردی میانسال بود که دلار می‌سوزاند. همسرش وقتی دید، عصبانی شد و گفت این پول‌ها پس‌انداز آن‌ها بود و می‌خواست آن‌ها را به لیر تبدیل کند. بعضی‌ها هم از اسکناس دلار به‌جای دستمال کاغذی استفاده کردند. فیلم‌هایی از شکستن گوشی‌های آیفون هم منتشر شد. اعتراض به آمریکا به نمایش نابود کردن نمادهای آن رسیده بود. بانک مرکزی ترکیه در اوت، بخشی از ذخایر الزامی بانک‌ها را آزاد کرد تا ارز و نقدینگی بیشتری در دسترس نظام مالی باشد. قطر نیز وعده سرمایه‌گذاری ۱۵ میلیارد دلاری داد؛ خبری که به تقویت لیر کمک کرد. درست زمانی که بعضی‌ها دلار می‌سوزاندند، آنچه برای بازار اهمیت داشت و به آرام کردن آن کمک می‌کرد، دسترسی به منابع خارجی بود. یکی از مهم‌ترین تصمیم‌ها در ۱۳ سپتامبر گرفته شد: نرخ بهره سیاستی از ۱۷.۷۵ به ۲۴ درصد افزایش یافت. پیام آن روشن بود؛ نگهداری لیر باید جذاب‌تر و گرفتن اعتبار گران‌تر شود تا فشار تقاضا و تورم کاهش پیدا کند. لیر به این تصمیم واکنش مثبت نشان داد. البته درمان هزینه داشت: وام گران‌تر، کار را برای بنگاه‌ها و خریداران دشوارتر می‌کرد. در جبهه سیاسی هم آزادی کشیش آمریکایی در اکتبر، امکان کاهش تنش با واشنگتن را فراهم کرد. ترامپ از اردوغان تشکر کرد و لیر بیش از ۵٪ تقویت شد. این پایان بحران ارزی ترکیه نبود. لیر همچنان در طی سال‌های بعد نیز افت کرد، اما اقدامات اعتمادساز دولت در سال ۲۰۱۸ توانست لیر را در آن زمان تا حدی نجات دهد و ارزش آن را برگرداند. سوزاندن دلار یک نمایش جذاب و ساده در خود دارد: ارزش پول داخلی با دلار سنجیده می‌شود، پس دلار به‌ عنوان عامل گرانی هدف قرار می‌گیرد. اما واقعیت این است که نابودکردن اسکناس، نیاز به ارز را از بین نمی‌برد. واردکننده همچنان باید پول کالا را بپردازد و بدهکار ارزی همچنان باید بدهی‌اش را تسویه کند. تغییرات قیمت دلار فقط آینه‌ای است از آنچه در اقتصاد کشور در حال رخ دادن است نه علت آن.مثل یک دماسنج که درجه هوا را نشان می دهد. در شرایط نوسانی، خانواده‌ای که نگران کاهش ارزش پس‌اندازش است، با ندیدن اسکناس دلار آسوده نمی‌شود. اگر دلیل نگرانی باقی بماند، ممکن است سراغ یورو، طلا یا دارایی دیگری برود. مشکل، شکل کاغذی نیست که نگه می‌دارد؛ اطمینان نداشتن به قدرت خرید پولی است که دریافت می‌کند. برخی می‌گویند منظور از آتش زدن دلار این است که باید وابستگی به دلار کاهش یابد. اما واقعیت این است که پرداخت با ارزهای دیگر ممکن است بعضی نیازهای دلاری را کم کند، اما خود به‌ خود تورم و بی‌اعتمادی را برطرف نمی‌کند. تجربه ترکیه این درس را دارد که اقدامات نمایشی، راه‌حل بحران‌‌های بزرگی مثل افت ارزش پول ملی نیستند. آنچه بحران ارزی ترکیه در سال ۲۰۱۸ را آرام کرد تغییر سیاست‌های پولی و تحولات سیاسی همراه بود نه نابودی دلار. آتش زدن دلار می‌تواند خشم یا موضع سیاسی را نشان دهد؛ اما قدرت خرید نمی‌سازد. تجربه‌ی ترکیه یک نکته‌ی ساده اما ناراحت‌کننده را یادآوری می‌کند: بازار به شعار پاسخ نمی‌دهد، به نشانه‌ها پاسخ می‌دهد. در ۲۰۱۸ لیر نه با سوزاندن دلار، بلکه وقتی نفس کشید که تنش با واشنگتن پس از آزادی یک کشیش کم شد، سرمایه‌ی خارجی دوباره راه افتاد و بانک مرکزی با افزایش نرخ بهره به ۲۴ درصد نشان داد حاضر است هزینه‌ی مهار تورم را بپردازد.