«مادر همه بمب‌ها» چیست و چرا استفاده از آن علیه ایران جنجال‌برانگیز است؟ | پای جنایت جنگی در میان است

سی‌ان‌ان در گزارشی مدعی شده که آمریکا قصد داشته در ایران «مادر همه بمب‌ها» را استفاده کند، قصدی که اعتراف آشکار به انجام جنایت جنگی است. به گزارش ، فارغ از اینکه آمریکا چنین جملاتی را صورت می‌دهد یا نه باید به این نکته اذعان کرد که در چنین گزارشی از سوی سی‌ان‌ان هم به نوعی نشان‌دهنده هراس آمریکا از قدرت نظامی ایران است. اگرچه این موضوع در دو دور جنگ گذشته هم با وجود پروپاگاندای رسانه‌ای آمریکا به آنها ثابت شده بود. اما اساسا «مادر همه بمب‌ها» چیست و چرا به این نام خوانده می‌شود؟ «مادر همه بمب‌ها» نامی است که به یکی از قدرتمندترین بمب‌های متعارف آمریکا داده‌اند؛ سلاحی که برای ایجاد موج انفجار عظیم، تخریب گسترده در یک منطقه و نمایش قدرت نظامی طراحی شده است. این بمب که نام رسمی آن «مهمات انفجاری عظیم هوایی» یا MOAB است، به دلیل قدرت تخریبی بالا و شیوه به‌کارگیری خاص خود، بارها در کانون توجه رسانه‌ها و تحلیلگران نظامی قرار گرفته است. با وجود نام پرطمطراقش، MOAB بمب هسته‌ای نیست و قدرت آن با تسلیحات اتمی قابل مقایسه نیست. اهمیت این سلاح بیشتر در توانایی ایجاد انفجار بسیار بزرگ، اثرگذاری بر مواضع گسترده و ارسال پیام نظامی و سیاسی به طرف مقابل است. مادر همه بمب‌ها چگونه ساخته شد؟ توسعه این بمب در جریان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ و با هدف در اختیار داشتن یک سلاح متعارف بسیار پرقدرت سرعت گرفت. مهندسان آزمایشگاه تحقیقات نیروی هوایی آمریکا و دیگر بخش‌های نظامی در طراحی و توسعه آن مشارکت داشتند. نخستین آزمایش عمومی «مادر همه بمب‌ها» در مارس ۲۰۰۳ در ایالت فلوریدا انجام شد؛ زمانی که آمریکا در آستانه حمله به عراق قرار داشت. بیشتر بخوانید: نام MOAB مخفف عبارت Massive Ordnance Air Blast است. این نام در عین حال با عبارت غیررسمی «مادر همه بمب‌ها» پیوند خورده است؛ عنوانی که به‌سرعت در رسانه‌ها رواج یافت و به بخشی از هویت تبلیغاتی این سلاح تبدیل شد. وزن این بمب حدود ۹ هزار و ۸۰۰ کیلوگرم است و طول آن به بیش از ۹ متر می‌رسد. کلاهک آن از مواد منفجره متعارف استفاده می‌کند و سامانه هدایت ماهواره‌ای به آن امکان می‌دهد پس از رهاسازی از هواپیما، به سمت نقطه تعیین‌شده هدایت شود. قدرت انفجار؛ فراتر از یک بمب معمولی قدرت انفجاری «مادر همه بمب‌ها» حدود ۱۱ تن معادل تی‌ان‌تی برآورد می‌شود. این رقم آن را در میان بزرگ‌ترین بمب‌های متعارف ساخته‌شده در آمریکا قرار می‌دهد، اما به معنای آن نیست که این سلاح از نظر قدرت با بمب‌های هسته‌ای برابری می‌کند. انفجار «مادر همه بمب‌ها» می‌تواند موج فشاری شدیدی ایجاد کند که به سازه‌ها آسیب می‌زند، تجهیزات نظامی را از کار می‌اندازد و برای نیروهای انسانی در محدوده اثر انفجار خطرناک است. شدت آسیب به فاصله از محل انفجار، جنس سازه‌ها، وضعیت زمین و شرایط محیطی بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان برای آن یک شعاع تخریب ثابت و همیشگی در نظر گرفت. برخلاف برخی بمب‌های نفوذگر که برای تخریب تأسیسات زیرزمینی و استحکامات طراحی شده‌اند، «مادر همه بمب‌ها» بیشتر برای وارد کردن ضربه‌ای گسترده در سطح زمین ساخته شده است. به همین دلیل، استفاده از آن در مناطق مسکونی یا نزدیک به زیرساخت‌های غیرنظامی می‌تواند خطرات انسانی و خسارات قابل توجهی به همراه داشته باشد. تفاوت مادر همه بمب‌ها با بمب سنگرشکن یکی از اشتباهات رایج در گزارش‌های عمومی، یکسان دانستن «مادر همه بمب‌ها» با بمب‌های سنگرشکن آمریکاست. این دو گروه از سلاح‌ها با اهداف متفاوتی طراحی شده‌اند. «مادر همه بمب‌ها» برای ایجاد انفجار گسترده و موج فشار قدرتمند به کار می‌رود، در حالی که بمب‌های سنگرشکن مانند GBU-57 برای نفوذ به لایه‌های ضخیم خاک، بتن و برخی تأسیسات مستحکم زیرزمینی طراحی شده‌اند. این تفاوت در انتخاب هدف اهمیت دارد: یک بمب بسیار بزرگ لزوماً بهترین گزینه برای تخریب یک تأسیسات عمیق زیرزمینی نیست. همچنین «مادر همه بمب‌ها» را نباید با بمب هسته‌ای B61 یا دیگر تسلیحات اتمی اشتباه گرفت. بمب‌های هسته‌ای انرژی خود را از واکنش‌های هسته‌ای آزاد می‌کنند و می‌توانند پیامدهایی به‌مراتب گسترده‌تر، از جمله تشعشعات هسته‌ای، داشته باشند. «مادر همه بمب‌ها» چنین سازوکاری ندارد و یک سلاح متعارف است. نخستین استفاده در میدان نبرد آمریکا برای نخستین بار در آوریل ۲۰۱۷ از «مادر همه بمب‌ها» در افغانستان استفاده کرد. این حمله منطقه‌ای در ولایت ننگرهار را هدف قرار داد؛ جایی که نیروهای آمریکایی مدعی بودند گروه داعش از تونل‌ها و مواضع زیرزمینی برای جابه‌جایی و استقرار نیروهایش استفاده می‌کند. ارتش آمریکا اعلام کرد که این بمب برای هدف قرار دادن شبکه‌ای از مواضع و مسیرهای زیرزمینی داعش به کار گرفته شده است. مقام‌های آمریکایی در آن زمان از کشته شدن شماری از نیروهای این گروه خبر دادند، اما درباره میزان دقیق تلفات و خسارات، گزارش‌های مستقل و کاملا همسانی منتشر نشد. این حمله از آن جهت اهمیت داشت که «مادر همه بمب‌ها» تا آن زمان، با وجود آزمایش‌های متعدد، در جنگ استفاده نشده بود. انتخاب این سلاح توجه جهانی را به خود جلب کرد و پرسش‌هایی درباره ضرورت عملیاتی آن، میزان تأثیرگذاری‌اش و پیام سیاسی استفاده از چنین بمبی به وجود آورد. سلاحی برای تخریب یا نمایش؟ کاربرد «مادر همه بمب‌ها» را نمی‌توان صرفا با معیار قدرت انفجار سنجید. استفاده از یک سلاح کم‌سابقه و بسیار بزرگ می‌تواند علاوه بر هدف نظامی مستقیم، پیام سیاسی و روانی نیز داشته باشد. نمایش توانایی آمریکا برای وارد کردن ضربه‌ای گسترده، می‌تواند در محاسبات طرف مقابل اثر بگذارد؛ با این حال، چنین اثری قطعی نیست و به شرایط میدان نبرد و واکنش طرف مقابل بستگی دارد. از سوی دیگر، هزینه بالای توسعه، حمل‌ونقل و استفاده از این بمب، همراه با محدودیت‌های عملیاتی آن، سبب می‌شود «مادر همه بمب‌ها» سلاحی برای استفاده روزمره نباشد. این بمب به هواپیمای مناسب و شرایط عملیاتی خاص نیاز دارد و نمی‌تواند در هر میدان نبردی بدون محدودیت به کار گرفته شود. «مادر همه بمب‌ها» بیش از آنکه نماد برتری مطلق نظامی باشد، نمونه‌ای از تلاش ارتش‌ها برای ترکیب قدرت تخریب با اثر روانی و سیاسی است؛ سلاحی عظیم که می‌تواند در شرایط مشخص خسارات گسترده‌ای ایجاد کند، اما نه جایگزین همه انواع بمب‌هاست و نه قدرت آن به تسلیحات هسته‌ای می‌رسد. احتمال استفاده آمریکا از «مادر همه بمب‌ها» علیه تأسیسات هسته‌ای و برق ایران در صورت تحقق مصداق جنایت جنگی است، چیزی که آمریکا حتی به أن تفاخر می‌کند. در پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو، أمده است که مشروعیت هر حمله نظامی به ماهیت هدف، تناسب خسارات احتمالی با مزیت نظامی و امکان استفاده از سلاح‌هایی با قدرت تخریب کمتر بستگی دارد. این ارزیابی‌ها باید با توجه به شرایط واقعی میدان نبرد انجام شوند و نمی‌توان پیشاپیش و بدون بررسی وضعیت عملیاتی درباره آن‌ها تصمیم گرفت. نیروگاه‌ها، به دلیل نقش حیاتی در تأمین برق بیمارستان‌ها، آب و نیازهای روزمره میلیون‌ها نفر، با پیامدهای انسانی گسترده‌ای مرتبط هستند. او درباره حمله به تأسیسات هسته‌ای نیز به خطر انتشار مواد رادیواکتیو و حمایت‌های حقوقی ویژه از این تأسیسات اشاره کرد.