اوکراین برای نفت ایران بازار ساخت؛ مشتریان مسکو به سمت تهران

کمبود سوخت روسیه، تاجیکستان و قرقیزستان را به نفت ایران متمایل کرده، اما تحریم، هزینه‌ی حمل‌ونقل و بازگشت مسکو موانع بزرگی‌اند. به گزارش زومان، الجزیره در مطلبی تازه این پرسش را مطرح کرده که آیا در پی فشار تحریم‌ها و محاصره دریایی آمریکا، بحران انرژی روسیه می‌تواند برای صادرات نفت ایران دریچه‌ای تازه در آسیای مرکزی باز کند؟ بحران سوخت روسیه، کشورهایی را که سال‌ها برای تأمین بنزین و فرآورده‌های نفتی به مسکو وابسته بودند، به جست‌وجوی تأمین‌کنندگان تازه انداخته است. الجزیره می‌نویسد یکی از کشورهایی که می‌تواند از این وضعیت بهره ببرد، ایران است؛ کشوری که هم‌زمان با افت شدید صادرات دریایی نفت، به دنبال مسیرها و مشتریان تازه می‌گردد. اما پرسش اصلی این است: آیا آسیای مرکزی واقعاً می‌تواند بخشی از بازار ازدست‌رفته نفت ایران را جبران کند؟ نشانه‌هایی از باز شدن این مسیر دیده می‌شود. تاجیکستان در ماه اوت دریافت محموله‌های نفتی از ایران را آغاز کرد و تهران نیز با قرقیزستان برای ایجاد یک پالایشگاه مشترک و تأمین نفت خام آن به توافق رسید. پشت این چرخش، یک اتفاق مهم در روسیه قرار دارد: حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسی، عرضه سوخت این کشور را مختل کرده است. وابستگی برخی کشورهای آسیای مرکزی به روسیه بسیار بالاست. تاجیکستان به‌طور سنتی حدود ۸۰ درصد و قرقیزستان بیش از ۹۰ درصد بنزین و فرآورده‌های نفتی خود را از روسیه می‌گرفتند. بخشی از این سوخت نیز با شرایط ترجیحی عرضه می‌شد؛ امتیازی که به گفته گالیا ابراهیم‌وا از مؤسسه کارنگی پولیتیکا، با روابط سیاسی این کشورها با مسکو ارتباط داشت. حالا اختلال در پالایشگاه‌های روسیه این معادله را به هم زده است. الجزیره می‌نویسد حملات اوکراین بین یک‌چهارم تا نیمی از ظرفیت پالایشی روسیه را از مدار خارج کرده است. مسکو برای کنترل شرایط، در برخی مناطق فروش سوخت را محدود و صادرات بنزین و سوخت جت را ممنوع کرده و حتی ممنوعیت صادرات گازوئیل را بررسی کرده است. فشار فقط به تاجیکستان و قرقیزستان محدود نیست. قیمت سوخت در قزاقستان نیز امسال ۱۵.۶ درصد افزایش یافته و ازبکستان، با وجود وابستگی کمتر به روسیه، برای متنوع کردن منابع تأمین خود به سراغ قراردادهایی با گرجستان و عراق رفته است. در چنین فضایی، ایران فرصت تازه‌ای پیدا کرده است. تاجیکستان انتظار دارد ۲.۵۵ میلیون تن فرآورده نفتی از ایران دریافت کند و قرقیزستان نیز پیشنهاد ساخت پالایشگاه مشترک را مطرح کرده است. اهمیت این بازار برای تهران زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت صادرات نفت ایران را ببینیم. براساس برآوردهای کپلر و وورتکسا که الجزیره نقل کرده، بارگیری نفت خام و میعانات ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در ماه مارس، به حدود ۷۴۰ هزار بشکه در ژوئیه و فقط ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در اوت سقوط کرده است. هم‌زمان، تنکر ترکرز گزارش داده بود که در سپتامبر ۲۹ نفتکش حامل ۳۶.۱۱ میلیون بشکه نفت خام در تنگه هرمز گرفتار شده‌اند. اقتصاد ایران نیز تحت فشار قرار گرفته و طبق داده‌های مرکز آمار که در گزارش آمده، تولید ناخالص داخلی در سه‌ماهه نخست سال نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۱ درصد کاهش یافته است. بنابراین باز شدن یک بازار زمینی در شمال و شمال‌شرق ایران اهمیت پیدا می‌کند؛ به‌خصوص وقتی صادرات دریایی با محدودیت روبه‌رو است. بااین‌حال، جغرافیا کار را دشوار می‌کند. ایران با تاجیکستان و قرقیزستان مرز مشترک ندارد و محموله‌ها برای رسیدن به این کشورها باید با قطار از ترکمنستان و ازبکستان عبور کنند. فردریک اشنایدر، کارشناس شورای خاورمیانه در امور جهانی، می‌گوید تنها سفارش مطرح‌شده از سوی تاجیکستان به حدود ۵۱ هزار واگن تانکر ریلی نیاز دارد. در مقابل، روسیه دهه‌هاست شبکه ریلی، خطوط انتقال و قراردادهای تأمین سوخت در منطقه ایجاد کرده است. مشکل مهم‌تر، اندازه بازار است. کل تقاضای نفتی تاجیکستان حدود ۵۰ هزار بشکه در روز برآورد می‌شود. این رقم در برابر حدود ۱.۷ میلیون بشکه نفتی که ایران یک سال قبل روزانه از مسیر دریا صادر می‌کرد، بسیار کوچک است. به همین دلیل اشنایدر معتقد است آسیای مرکزی می‌تواند بازاری مفید برای بنزین و گازوئیل ایران باشد، اما نمی‌تواند جای چین را بگیرد. حتی دوام همین فرصت نیز قطعی نیست. اگر حملات اوکراین متوقف شود یا روسیه پالایشگاه‌های آسیب‌دیده را تعمیر کند، سوخت روسیه دوباره با مزیت قیمتی و زیرساختی وارد بازار آسیای مرکزی خواهد شد و رقابت برای ایران دشوارتر می‌شود. عامل دیگر، رابطه تهران و مسکو است. ایران و روسیه مشارکت راهبردی نزدیکی دارند و تهران احتمالاً نمی‌خواهد چنین به نظر برسد که در شرایط بحران، مشتریان سنتی روسیه را تصاحب می‌کند. بنابراین اشنایدر انتظار دارد ایران بیشتر در نقش یک تأمین‌کننده موقت و جایگزین ظاهر شود. تجارت نفت ایران برای خریداران آسیای مرکزی بدون ریسک هم نیست. تحریم‌های ثانویه آمریکا می‌تواند شرکت‌ها، بانک‌ها و مجموعه‌های خارجی درگیر معاملات نفتی ایران را هدف قرار دهد. بااین‌حال، اشنایدر تحریم مستقیم دولت‌های آسیای مرکزی را بعید می‌داند. این منطقه اکنون محل رقابت روسیه، چین و آمریکاست و برای واشنگتن، به‌ویژه به دلیل ذخایر مواد معدنی حیاتی، اهمیت زیادی دارد. تحریم گسترده این کشورها می‌تواند آن‌ها را بیشتر به سمت مسکو و پکن سوق دهد. سناریوی محتمل‌تر، فشار هدفمند بر تاجران، شرکت‌های ریلی و لجستیکی و بانک‌های کوچک‌تر درگیر این تجارت است؛ اقدامی که بدون قطع کامل مبادلات، هزینه تجارت با ایران را افزایش می‌دهد. در نتیجه، پاسخ الجزیره به پرسش اصلی دو بخش دارد: بحران سوخت روسیه واقعاً پنجره‌ای برای ایران در آسیای مرکزی باز کرده، اما این پنجره کوچک و احتمالاً موقت است. ایران می‌تواند بخشی از بنزین، گازوئیل و نفت خود را از مسیرهای زمینی به این منطقه بفروشد، اما محدودیت لجستیکی، بازگشت احتمالی سوخت روسیه، خطر تحریم و کوچک بودن بازار باعث می‌شود آسیای مرکزی نتواند جای صادرات بزرگ دریایی ایران، به‌ویژه بازار چین، را بگیرد.