افت تولید صنایع بزرگ پس از ۷ سال

تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی در سال ۱۴۰۴ افت ۱.۳ درصدی را ثبت کرد؛ رخدادی که ناترازی انرژی زمستان و هزینه بالا از عوامل اصلی آن بودند. تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی در سال ۱۴۰۴ حدود ۱٫۳ درصد کاهش یافت؛ نخستین افت از سال ۱۳۹۷ و پایان شش سال رشد پیاپی. محصولات صنعتی درِ کارخانه گران‌تر شدند، اما کارگاه‌های بزرگ در مجموع کمتر تولید کردند. عدد ۱٫۳ درصد شاید در نگاه اول افت بزرگی نباشد، اما وقتی بدانیم تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی ایران در سال ۱۴۰۴ برای نخستین بار از سال ۱۳۹۷ کاهش پیدا کرده، معنای این عدد عوض می‌شود. افت قبلی به سال ۱۳۹۷ برمی‌گردد؛ سالی که آغاز دور تازه تحریم‌های آمریکا در دولت دونالد ترامپ، فضای تولید و تجارت ایران را تغییر داد. حالا بعد از شش سال رشد پیاپی، رشد تولید این کارگاه‌ها دوباره منفی شده است؛ هرچند این شباهت، به معنی یکسان‌بودن علت یا شدت افت در این دو سال نیست. به گزارش زومان، از میان ۲۴ گروه صنعتی، ۱۱ گروه بیشتر از سال قبل تولید کردند و ۱۳ گروه کمتر. بنابراین، کاهش شاخص کل به معنی عقب‌نشینی همه کارخانه‌ها نیست؛ حاصل جمع عملکرد متفاوت صنایعی است که برخی از آن‌ها، از خودرو تا مواد غذایی، مستقیماً با خرید روزمره خانوارها ارتباط دارند. اگر فقط عدد سالانه را ببینیم، ممکن است تصور کنیم کارخانه‌ها در تمام سال ۱۴۰۴ آرام‌آرام تولیدشان را کاهش داده‌اند. داده‌های فصلی چنین تصویری نمی‌دهند. شاخص تولید در بهار ۱۰۵٫۹ بود، در تابستان به ۱۰۹٫۹ رسید و در پاییز تا ۱۲۱٫۲ بالا رفت. اما در زمستان به ۱۰۱٫۷ کاهش یافت؛ حدود ۱۶٫۱ درصد پایین‌تر از پاییز. این افت، عقب‌نشینی محسوس شاخص در پایان سال را نشان می‌دهد، اما برای تعیین سهم زمستان در کاهش تولید سالانه باید عملکرد هر فصل را با فصل مشابه سال قبل مقایسه کرد. بخشی از نوسان میان فصل‌ها نیز ممکن است به الگوی فصلی تولید مربوط باشد. محدودیت برق در تابستان و گاز در زمستان، از مسیرهایی است که می‌تواند فعالیت خطوط تولید را تحت فشار بگذارد. کارخانه‌ای که انرژی کافی ندارد، حتی اگر سفارش داشته باشد، ممکن است نتواند به اندازه قبل تولید کند. با این حال، نسبت‌دادن افت زمستان به این عامل، نیازمند شواهدی درباره میزان و زمان محدودیت‌هاست. «در میان صنایع بزرگ هم تصویر یکدست نیست. فلزات اساسی که با ضریب اهمیت ۳۶٫۹۴ درصدی، بیش از یک‌سوم وزن شاخص تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی را دارد، رشد تولید ۱٫۶ درصدی ثبت کرد و بخشی از اثر افت سایر گروه‌ها را جبران کرد. صنایع شیمیایی نیز تقریباً ثابت ماندند.»اما تولید گروه وسایل نقلیه ۱۶ درصد کاهش یافت و مواد غذایی ۴٫۵ درصد افت کرد. تولید گروه کانی‌های غیرفلزی، شامل محصولاتی مانند سیمان و کاشی، هم ۴ درصد پایین آمد. در سمت دیگر، تولید دارو ۹٫۹ درصد بیشتر شد و برخی صنایع مانند تجهیزات الکترونیکی و ماشین‌آلات نیز رشد دو رقمی داشتند. پس داستان سال ۱۴۰۴، افت یکسان در سراسر صنعت نیست. رشد برخی گروه‌ها نتوانسته کاهش تولید گروه‌های دیگر را جبران کند و حاصل نهایی، نخستین افت سالانه پس از هفت سال بوده است. برای فهم علت این عقب‌نشینی باید دو سوی فعالیت کارخانه را دید: توان تولید و امکان فروش. محدودیت انرژی، تأمین قطعه و منابع مالی می‌تواند تولید را مختل کند؛ ضعف تقاضا هم ممکن است انگیزه کارخانه برای حفظ حجم تولید را کاهش دهد. آمار تولید به‌تنهایی مشخص نمی‌کند سهم هرکدام در افت سال ۱۴۰۴ چقدر بوده است. محدودیت برق در تابستان و گاز در زمستان، از مسیرهایی است که می‌تواند فعالیت خطوط تولید را تحت فشار بگذارد. کارخانه‌ای که انرژی کافی ندارد، حتی اگر سفارش داشته باشد، ممکن است نتواند به اندازه قبل تولید کند. با این حال، نسبت‌دادن افت زمستان به این عامل، نیازمند شواهدی درباره میزان و زمان محدودیت‌هاست. در خودروسازی نیز محدودیت منابع ارزی برای واردات قطعات، ناترازی مالی و قیمت‌گذاری دستوری از عواملی هستند که باید برای توضیح افت ۱۶ درصدی بررسی شوند؛ خودِ عدد کاهش تولید، نقش هرکدام را روشن نمی‌کند. مبلمان نمونه دیگری است. تولید این بخش ۱۳٫۶ درصد کم شد. افزایش قیمت چوب، پارچه و چرم می‌تواند تأمین مواد اولیه را دشوار کند. از سوی دیگر، خانواری که قدرت خریدش کاهش یافته، می‌تواند خرید مبل را عقب بیندازد. در چنین وضعیتی، کارخانه ممکن است هم با دشواری تأمین مواد روبه‌رو شود و هم با سفارش کمتر؛ هرچند برای تشخیص علت اصلی افت این صنعت، اطلاعات هزینه و فروش نیز لازم است. همزمان با کاهش تولید، قیمت فروش در مبدأ نیز افزایش یافته است. تورم نقطه‌به‌نقطه تولیدکننده در اسفند ۱۴۰۴ به ۷۹٫۵ درصد رسید و در بخش صنعت ۷۹٫۹ درصد بود. رقم بخش صنعت یعنی قیمت فروش محصولات صنعتی درِ کارخانه، به‌طور متوسط در اسفند حدود ۸۰ درصد بالاتر از اسفند سال قبل بوده است. این شاخص مستقیماً هزینه خرید مواد اولیه و قطعات را اندازه نمی‌گیرد و افزایش آن نیز الزاماً به معنی بیشترشدن سود کارخانه نیست. اگر قیمت نهاده‌ها بالا برود، تولیدکننده برای حفظ همان حجم تولید به سرمایه در گردش بیشتری نیاز پیدا می‌کند. تأمین‌نشدن این منابع می‌تواند به کاهش تولید منجر شود؛ اما برای اثبات این مسیر باید اطلاعات هزینه نهاده‌ها و تأمین مالی را در کنار شاخص تولید قرار داد. اینجاست که کاهش تولید از یک شاخص صنعتی به مسئله‌ای نزدیک به زندگی روزمره تبدیل می‌شود. همه افت تولیدها مستقیماً به معنی کمبود کالا نیستند، اما گران‌ترشدن محصول درِ کارخانه می‌تواند از مسیر توزیع به قیمت پرداختی مصرف‌کننده منتقل شود. اگر کاهش تولید، عرضه در بازار را نیز محدود کند، این فشار ممکن است بیشتر شود. در مقابل، ضعف تقاضا، واردات و موجودی انبارها می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. سال ۱۴۰۴ با دو نشانه به پایان رسید: تولید کمتر در کارگاه‌های بزرگ و قیمت بالاتر محصولات صنعتی در مبدأ. بازگشت رونق به این نیاز دارد که کارخانه بتواند بیشتر تولید کند و بازار هم توان خرید داشته باشد. گران‌ترشدن محصول، جای بیشترشدن تولید را نمی‌گیرد.