هواپیمای ۲۳ ساله‌ ماهان چگونه تحریم‌ها را دور زد؟

ماهان با بوئینگ ۷۷۷ تحریم‌شده به ویتنام پرواز می‌کند؛ مسیری که هم مقاومت ایران را نشان می‌دهد و هم خطر فنی فزاینده‌ای دارد. براساس گزارش نیویورک تایمز، مسافران فارسی‌زبانی که دوشنبه‌ گذشته در فرودگاه بین‌المللی هوشی‌مین حضور داشتند، چمدان‌هایشان را به‌سوی یک بوئینگ ۷۷۷قدیمی می‌کشیدند؛ هواپیمایی که در مسیر تازه‌ رفت‌وبرگشت تهران پرواز می‌کرد. هواپیمای متعلق به ماهان -بزرگ‌ترین ایرلاین خصوصی ایران- یکی از معدود هواپیماهایی به‌شمار می‌رود که همچنان در برابر تلاش گسترده‌تر آمریکا برای طرد اقتصادی ایران پرواز می‌کند؛ کارزاری که هر نهاد همکار با ایرلاین‌های ایرانی را به مجازات تهدید کرده است. تحریم‌های پیشین سال‌هاست تامین‌کنندگان را از فروش قطعات یا ارائه‌ خدمات به ماهان منع کرده‌اند و در نتیجه، خطرهای فنی نیز به فشارهای سیاسی افزوده شده‌اند. عمان، ترکیه و عراق دیگر پروازهای ماهان را نمی‌پذیرند، اما ویتنام و چند کشور دیگر هنوز مسیرهای خود را باز نگه داشته‌اند. توقف‌های اخیر بوئینگ ۷۷۷ با نشان دم EP-MTE بانکوک، پکن و مسکو را نیز دربر می‌گرفت. نشانه‌های پایداری ایران و مقاومت کشورهای ثالث، محدودیت کارآمدی تهدیدهای آمریکا را آشکار می‌کند؛ به‌ویژه در وضعیتی که بسیاری از کشورها کماکان به انرژی خاورمیانه وابسته‌اند. پروازهای هفتگی و مستقیم میان تهران و ویتنام از ماه اوت کلید خورد و تایلند نیز از ماه ژوئیه پروازهای جدیدی اضافه کرد. راه‌اندازی این مسیرها مدت کوتاهی پس از ماه مه رخ داد؛ مقطعی که ایران اجازه داد چند نفتکش عازم منطقه از تنگه هرمز عبور کنند. کشورهایی که تا اوایل اکتبر هنوز پروازهای ایرانی را می‌پذیرفتند، علاوه بر چین و روسیه شامل افغانستان، ارمنستان، مالزی، پاکستان، تاجیکستان، تایلند، ازبکستان و ویتنام بودند. نیویورک تایمز معتقد است که چشم‌انداز دسترسی به منابع انرژی آینده ظاهرا برای کشورهای میزبان جذابیت دارد؛ به‌خصوص اگر ایران کنترل تنگه‌ هرمز را حفظ کند، از رقیبان عوارض بگیرد و عبور دوستان را سرعت ببخشد. برخی کشورها شاید هم‌زمان در پی ایجاد موازنه میان ابرقدرت‌ها باشند. تازه‌ترین دور تحریم‌های آمریکا، شرکت‌های ارائه‌دهنده‌ خدمات، بلیت یا سوخت به ایرلاین‌های ایرانی را هدف گرفته و متخلفان را به حذف از نظام مالی مبتنی بر دلار تهدید می‌کند. چین، منتقد تحریم‌های یک‌جانبه‌ آمریکا، پروازها میان تهران و شهرهای پکن، شانگهای و گوانگ‌ژو را افزایش داده است. به گفته‌ فرزین ندیمی پژوهشگر ارشد مؤسسه‌ واشینگتن برای مطالعات خاور نزدیک، ارائه‌ خدمات محدودی مانند پروازهای تازه‌ ماهان، پیوندی تجاری و گردشگری است که به کشورها امکان می‌دهد برای پرهیز از همسویی با ابرقدرت‌ها در موقعیتی میانه بایستند. وزارت خزانه‌داری آمریکا از سال ۲۰۱۱ ماهان را به‌دلیل تخلف‌های ادعایی مرتبط با کاربری دوگانه تحریم کرده است؛ اتهام‌هایی که حمل سلاح، نیروهای نظامی، حجم زیادی پول نقد و طلا برای ایران را شامل می‌شوند. چند ماه پس از آن، دونالد ترامپ با بازنگری در فرمان‌های اجرایی مرتبط با تروریسم، تحریم‌های گسترده‌تری را بر صنعت هوانوردی ایران اعمال کرد و وزارت خزانه‌داری نیز برای توجیه این تدابیر جدید به شرکت ماهان استناد کرد. سوابق هوانوردی نشان می‌دهند EP-MTE یکی از پنج فروند Boeing 777-200ER تحویل‌ شده به سنگاپور ایرلاینز بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ بود. هواپیماها بعدتر به یک ایرلاین ارزان‌قیمت تایلندی منتقل شدند که در دوران همه‌گیری ورشکست شد و در پی آن، نزدیک به سه سال در بیابان استرالیا انبار ماندند. یک مجموعه‌ پوششی ثبت‌شده در فلوریدا به نام آیون اوییشن در سال ۲۰۲۳ هواپیماها را خرید و به چین انتقال داد؛ سپس مجموعه‌ دیگری با نام اودان اوییشن هر پنج فروند را در ماداگاسکار ثبت کرد. داده‌های رهگیری نشان دادند هواپیماها در ژوئیه‌ ۲۰۲۵ از کامبوج راهی ایران شدند. امانوئله اوتولنگی پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات تامین مالی تروریسم مدعی شد: «طرحی کلاسیک است که ایرانی‌ها دهه‌ها برای خرید هواپیماهای دست‌دوم به کار برده‌اند و در آن از یک واسطه در کشوری عجیب استفاده می‌کنند. آن‌ها از ارمنستان، عراق، مالت و ماداگاسکار استفاده کرده‌اند». در برهه کوتاهی که توافق هسته‌ای حاصل از مذاکرات دولت باراک اوباما و ایران پابرجا بود، صدور مجوزهایی برای فروش تجهیزات هوانوردی احتمالا به تهران فرصت داد تا قطعات ضروری را انبار کند. به گمان تحلیلگران، ایران برای تامین لوازم یدکی ممکن است دست به اوراق کردن دیگر هواپیماهای خود نیز بزند. ژوزفین پتریک پژوهشگر سیاست‌گذاری در بنیاد بورس اند بازار لندن که بر پیامدهای منفی تحریم‌ها متمرکز است، در این زمینه گفت: «این کار درست مانند کنار هم چیدن تکه‌های پازل برای ساخت یک هواپیماست». هرچند داده‌های رهگیری نشان می‌دهد پرواز روز دوشنبه بدون حادثه در تهران به زمین نشست و چنین شیوه‌ای ممکن است موقتا کارساز باشد، اما نمی‌توان خطرات فزاینده آن را نادیده گرفت. نظر شما درباره‌ ادامه‌ پرواز هواپیماهای فرسوده و تحریم‌شده چیست؟