وجه تشابه دو جنگ ایران: از ۱۲ روزه تا ۴۰ روزه

جنگ برای بودجه فقط هزینه تازه نمی‌سازد؛ می‌تواند همان درآمدی را هم که دولت روی آن حساب کرده، کمتر کند. فرض کنید آخر ماه رسیده و حقوقتان هنوز واریز نشده است. اجاره خانه سر جایش است، قبض‌ها آمده‌اند، خریدهای روزمره هم که متوقف نمی‌شوند. اگر درآمد نرسد، احتمالاً اولین راه‌حل، قرض گرفتن است. دولت هم وقتی درآمدهایش کمتر از هزینه‌هایش باشد، با مسئله‌ای شبیه همین روبه‌رو می‌شود؛ با این تفاوت که راه‌های جبران این کسری عمدتا از جیب خانوارها می‌گذرد. بیایید یک نگاه ساده به بودجه امسال بیندازیم. به گزارش زومان، دولت برای کل سال ۱۴۰۵ حدود ۲۸۲۰ همت درآمد مالیاتی در نظر گرفته است. در شش ماه نخست، ۱۰۸۵ همت مالیات وصول شده؛ عددی که سخنگوی سازمان امور مالیاتی آن را در مقایسه با سال قبل قابل قبول و حتی در برخی جهات بهتر توصیف کرده است. اما آیا واقعا همین طور است؟ اگر کسی فقط به عدد ۱۰۸۵ همت نگاه کند، ممکن است بگوید دولت در نیمه اول سال بیشتر از سال گذشته مالیات گرفته و پس اوضاع بد نیست. اما بودجه را نمی‌شود فقط با یک عدد سنجید؛ باید دید دولت از چیزی که برایش حساب کرده بود، چقدر توانسته وصول کند. اگر فقط نیمی از هدف سالانه را معیار قرار دهیم، دولت باید در نیمه نخست حدود ۱۴۱۰ همت مالیات می‌گرفت. یعنی حدود ۳۲۵ همت کمتر از این رقم وصول شده است. این البته به معنای قطعی بودن «۳۲۵ همت کسری مالیاتی» در پایان سال نیست. خود سازمان امور مالیاتی هم توضیح داده که وصول مالیات در همه ماه‌های سال یکسان نیست و بخشی از مالیات‌ها به دلیل زمان اظهارنامه‌ها و تمدید مهلت‌ها، دیرتر وصول می‌شود. اما همین فاصله، وقتی کنار روند سال‌های قبل گذاشته شود، داستان مهم‌تری را نشان می‌دهد. نسبت تحقق درآمد مالیاتی در شش ماه نخست سال ۱۴۰۲ حدود ۹۲ درصد بود. در سال ۱۴۰۳ این رقم به حدود ۸۴ درصد رسید و در ۱۴۰۴ به حدود ۷۶ درصد کاهش یافت. امسال هم حدود ۷۷ درصد ثبت شده است. یعنی دو سال است که دولت در نیمه نخست سال، کمتر از ۸۰ درصد هدف مالیاتی خود را محقق کرده؛ در حالی که در سال‌های قبل این نسبت بالاتر از ۸۰ و حتی در سال ۱۴۰۲ بالاتر از ۹۰ درصد بود. همزمانی این افت با دوره جنگ قابل توجه است، اما نباید آن را به یک علت واحد نسبت داد. سال گذشته ایران یک جنگ ۱۲روزه را تجربه کرد و امسال نیز جنگ و تبعات آن بخش مهمی از ماه‌های ابتدایی سال را درگیر کرد. جنگ می‌تواند از چند مسیر بر مالیات اثر بگذارد: کسب‌وکاری که چند روز یا چند هفته تعطیل می‌شود، فروش کمتری دارد؛ شرکتی که تولیدش کاهش پیدا می‌کند، مالیات کمتری می‌پردازد؛ و اقتصادی که با نااطمینانی بیشتری روبه‌روست، ممکن است سرمایه‌گذاری و فعالیت عادی در آن عقب بنشیند. البته فرار مالیاتی یا ضعف وصول هم می‌تواند بخشی از این فاصله را توضیح دهد. بنابراین از این داده‌ها نمی‌توان گفت جنگ به‌تنهایی علت کاهش تحقق مالیات بوده است. اما همزمانی دو سال افت تحقق با دو دوره جنگ، اتفاقی نیست که بشود به‌سادگی از کنار آن گذشت. مسئله اصلی اینجاست که کاهش درآمد، درست در زمانی اتفاق افتاده که دولت احتمالاً با هزینه‌های بیشتری هم روبه‌رو بوده است. جنگ فقط می‌تواند فعالیت اقتصادی و درآمدهای مالیاتی را تحت فشار قرار دهد؛ هزینه‌های دولت برای حمایت، جبران خسارت‌ها یا سیاست‌هایی مانند کالابرگ هم ممکن است افزایش پیدا کند. از طرف دیگر، محدودیت‌های تجاری و محاصره دریایی می‌تواند فشار دیگری بر سایر منابع درآمدی دولت، از جمله درآمدهای نفتی، وارد کند. در چنین شرایطی، فاصله میان دخل و خرج دولت بزرگ‌تر می‌شود. دولت برای پر کردن این فاصله باید سراغ منابع دیگری برود؛ از انتشار اوراق بدهی گرفته تا استفاده از منابع بانکی و روش‌هایی که در صورت تأمین مالی پولی می‌توانند فشار تورمی ایجاد کنند. اینجاست که داستان مالیات از جیب دولت بیرون می‌آید و به زندگی مردم می‌رسد. اگر این کسری با روش‌هایی جبران شود که به افزایش پایه پولی و نقدینگی منجر شود، فشار آن دیگر فقط روی بودجه دولت نمی‌ماند و می‌تواند از مسیر تورم به خانوارها منتقل شود. وقتی دخل دولت کوچک‌تر و خرجش بزرگ‌تر می‌شود، صورت‌حساب آن ممکن است در نهایت به جایی برسد که همه آن را می‌شناسیم: قیمت‌ها.