این همه فیلم مبتذل، چرا به «خانم والده» گیر داده‌اند؟ | پشت پرده جنجال یک فیلم

در یک دهه گذشته، شوخی‌های جنسی، دوپهلو و گاه رکیک به یکی از عناصر تکرارشونده در بخشی از کمدی‌های سینمای ایران تبدیل شده است؛ مسیری که منتقدان سینمایی سال‌ها درباره آن هشدار داده‌اند. به گزارش ، از «نهنگ عنبر» و «مصادره» تا مجموعه‌ای از کمدی‌های پرفروش، استفاده از موقعیت‌های جنسی و شوخی‌های مبتنی بر بدن و روابط زن و مرد، بارها دستمایه خنداندن مخاطب قرار گرفته است. حتی سال‌ها پیش از این نیز منتقدان درباره تغییر مسیر کمدی ایران از لودگی به شوخی‌های جنسی نوشته بودند. اما حالا «خانم والده» با موجی از انتقاد مواجه شده که در نگاه اول این پرسش را ایجاد می‌کند: چرا فیلمی که در امتداد یک روند قدیمی ساخته شده، ناگهان تا این اندازه مورد توجه منتقدان قرار گرفته است؟ یکی از پاسخ‌ها را باید در شکل استفاده فیلم از این شوخی‌ها جست‌وجو کرد. منتقدان «خانم والده» استدلال کرده‌اند که زن‌پوشی شخصیت اصلی نه بخشی از یک روایت پیچیده، بلکه نقطه آغاز طراحی موقعیت‌های فیلم است؛ یعنی ابتدا موقعیتی ساخته شده که امکان مجموعه‌ای از شوخی‌های جنسیتی و جنسی را فراهم کند و سپس داستان حول آن شکل گرفته است. بیشتر بخوانید: این تفاوت مهم است. شوخی جنسی به‌خودی‌خود توضیح نمی‌دهد چرا یک فیلم نقد می‌شود؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا شوخی در خدمت شخصیت، موقعیت و داستان قرار گرفته یا داستان صرفا بهانه‌ای برای رسیدن به شوخی بوده است. اتفاقا سابقه نشان می‌دهد اعتراض به این نوع کمدی موضوع تازه‌ای نیست. در سال‌های گذشته، آثاری مانند «گینس» نیز به دلیل استفاده از شوخی‌های رکیک و جنسی با واکنش‌های تند روبه‌رو شدند. در همان زمان، برخی رسانه‌ها اساسا از حرکت سینمای کمدی ایران به سمت شوخی‌های خارج از عرف انتقاد کردند. از این منظر، حساسیت امروز را نمی‌توان کاملا جدا از سابقه یک دهه گذشته دانست. تفاوت در این است که «خانم والده» در مقطعی اکران شده که بحث درباره کیفیت کمدی‌های تجاری، تکرار فرمول‌های موفق و نسبت گیشه با ابتذال دوباره شدت گرفته است. یک عامل مهم، موفقیت تجاری است. وقتی یک کمدی فروش بالایی دارد، ممکن است حجم شوخی‌های مسئله‌برانگیز آن زیر سایه بحث درباره فروش، بازیگران یا استقبال مخاطبان قرار گیرد. از سوی دیگر، فیلم‌هایی که حاشیه سیاسی یا اجتماعی بزرگ‌تری پیدا می‌کنند، ممکن است اساسا با زاویه‌ای متفاوت دیده شوند. نمونه تاریخی جالب، «مارمولک» است؛ فیلمی که در زمان خود با حواشی سیاسی گسترده مواجه شد و همین حواشی باعث شد بسیاری از بحث‌های دیگر درباره محتوای آن در درجه دوم قرار بگیرد. استاندارد دوگانه یا تغییر حساسیت؟ بنابراین شاید سؤال دقیق‌تر این نباشد که «چرا به خانم والده گیر داده‌اند؟» بلکه این باشد که چرا معیار واحدی برای سنجش شوخی‌های جنسی در سینمای ایران وجود ندارد؟ اگر یک شوخی در فیلمی دیگر قابل قبول بوده، باید توضیح داده شود چه تفاوتی با نمونه مشابه در «خانم والده» دارد. اگر هم قرار است استفاده گسترده از شوخی‌های جنسی در کمدی مورد نقد قرار گیرد، این نقد نمی‌تواند فقط متوجه یک فیلم باشد. نقدهای منتشرشده درباره «خانم والده» نشان می‌دهد منتقدان علاوه بر جنس شوخی‌ها، به کیفیت فیلمنامه، منطق موقعیت‌ها و استفاده از زن‌پوشی به‌عنوان موتور اصلی کمدی نیز اعتراض دارند. مسئله «خانم والده» شاید بیش از آنکه استثنایی در سینمای ایران باشد، آینه‌ای از همان مسیری باشد که کمدی ایران طی سال‌ها پیموده است؛ مسیری که در آن شوخی جنسی بارها به ابزار تضمین خنده تبدیل شده، اما اکنون درباره حدود، کیفیت و ضرورت آن دوباره بحث شکل گرفته است.