ماموریت حساس ۶۷ دقیقه‌ای در تل‌آویو

رئیس وقت اطلاعات مصر در سفری محرمانه به اسرائیل پیش از ۷ اکتبر، درباره احتمال حمله گسترده حماس و لزوم امتیازدهی اقتصادی هشدار داده بود. آتلانتیک گزارش داد: سران اسرائیل در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۳ برای گرامی‌داشت پنجاهمین سالگرد جنگ یوم کیپور در اورشلیم گردهم آمدند. بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل حمله غافلگیرکننده سوریه و مصر را درسی عبرت‌آموز از بی‌توجهی به هشدارهای اطلاعاتی و افتادن در دام خودفریبی دانست. نتانیاهو گفت: «ما هیچ تهدیدی را دست‌کم نمی‌گیریم». هم‌زمان، ماموریتی محرمانه در فاصله‌ای نه‌چندان دور از محل سخنرانی او جریان داشت. نزدیک به دو ساعت پیش از حضور نتانیاهو روی صحنه، یک جت چارتر سسنا وابسته به سرویس اطلاعاتی مصر در فرودگاه بن‌گوریون در فاصله حدودا ۴۸ کیلومتری محل برگزاری مراسم، به زمین نشست. این هواپیما در محوطه ویژه‌ای از فرودگاه متوقف شد که به ماموریت‌های حساس دیپلماتیک و امنیتی اختصاص دارد. بر اساس گزارش آتلانتیک، عباس کامل رئیس وقت سازمان اطلاعات مصر و از بانفوذترین چهره‌های امنیتی منطقه برای انجام ماموریتی بسیار حساس وارد اسرائیل شده بود. به گفته مقام‌های اسرائیلی، مصری، عرب، آمریکایی و اروپایی که پس از ۷ اکتبر از سفر کامل مطلع شدند، او هشدار داده بود که حماس ظاهرا در حال تدارک حمله‌ای گسترده است. در آن زمان، حماس به‌عنوان گروهی همسو با اخوان‌المسلمین، کنترل نوار غزه را در دست داشت و فرصت برای جلوگیری از وقوع فاجعه به‌سرعت رو به پایان بود. کامل توصیه کرده بود که دولت اسرائیل برای پیشگیری از آغاز درگیری، امتیازهای اقتصادی به حماس اعطا کند. همچنین یک مقام پیشین اسرائیلی که پس از این سفر در جریان آن قرار گرفت، پیام او را چنین روایت کرد: «اگر رویکردتان را تغییر ندهید، غزه در صورتتان منفجر خواهد شد». رئیس سازمان اطلاعات مصر زمان مشخص یا جزئیاتی درباره این حمله ارائه نکرد؛ رویدادی که کمتر از دو هفته بعد، در ۷ اکتبر رخ داد. افزون بر این، هویت دقیق افرادی که با کامل ملاقات کردند نیز مشخص نیست. طبق داده‌های ثبت پرواز سازمان فرودگاه‌های اسرائیل، این هواپیمای مصری ۶۷ دقیقه روی زمین توقف داشت و سپس به قاهره بازگشت؛ اطلاعاتی که نرم‌افزارهای مستقل رهگیری پرواز نیز مسیر حرکت آن را تأیید می‌کنند. سه سال پس از ویرانگرترین حمله‌ غافلگیرانه در تاریخ اسرائیل، چگونگی برخورد مقام‌های اسرائیلی با هشدار کامل همچنان پرسشی بی‌پاسخ مانده است. مقام‌هایی از هفت کشور گفتند سفر او باید در عالی‌ترین سطوح دولت اسرائیل زنگ خطر را به صدا درمی‌آورد. برنامه‌ عمومی نتانیاهو نشان می‌دهد او پس از مراسم سالگرد جنگ یوم کیپور در جلسه‌ای محرمانه شرکت کرد و کمی بعد نیز برخی امتیازهای اقتصادی برای حماس را تصویب کرد. مقام‌های مطلع تأکید داشتند که صرف حضور رئیس اطلاعات مصر در اسرائیل باید فوریت موضوع را آشکار می‌کرد. به‌گفته یکی از مقامات پیشین اسرائیل، خود پیام‌رسان در واقع همان پیام بود. این مقام همچنین تصریح کرد که انجام دیدار میان مقامات ارشد اسرائیل و رئیس دستگاه اطلاعاتی مصر بدون اطلاع بی‌بی، به‌ هیچ‌‌وجه باورپذیر نیست. با این حال، دفتر نتانیاهو در روزهای پس از حمله، دریافت هرگونه هشدار مستقیم یا غیرمستقیم از سوی مصر در مورد اوضاع غزه را تکذیب کرد. سخنگویان نتانیاهو و عبدالفتاح السیسی رئیس‌جمهور مصر به درخواست‌های مکرر برای اظهارنظر درباره‌ سفر کامل پاسخ ندادند. تزاچی هانگبی رئیس وقت شورای امنیت ملی نتانیاهو در هفته‌ انتشار گزارش اصل سفر کامل و وجود هرگونه هشدار مصری را رد کرد. جزئیات سفر سال ۲۰۲۳ پیش‌تر گزارش نشده بود، اما روایت آن با گفته‌های ده‌ها منبع درباره‌ هشدارهای مکرر فعالیت‌های حماس پیش از ۷ اکتبر هم‌خوانی دارد. نماینده وقت سازمان ملل در خاورمیانه، ضمن هشدار درباره درگیری پنهانی با پیامدهای وخیم، در تلاش بود تنش‌های میان اسرائیل و حماس را در پشت صحنه فروکش کند. به گفته مقام‌های مطلع آمریکایی و عرب، محمد بن زاید رئیس امارات متحده عربی پس از دریافت ارزیابی‌های اطلاعاتی مصر و منابع فلسطینی، در تماسی با نتانیاهو نسبت به احتمال وقوع حمله‌ای قریب‌الوقوع هشدار داد. روزنامه هاآرتص در سپتامبر ۲۰۲۶ از این گفت‌وگو خبر داد و چند مقام دیگر نیز انجام آن را تأیید کردند. با این حال، نتانیاهو این گزارش را تکذیب کرد و هاآرتص را به پیگرد قضایی تهدید کرد، درحالی‌که امارات به درخواست‌ها برای اظهار نظر پاسخی نداد. مقام‌های کنونی و پیشین اسرائیلی، عرب و آمریکایی از پدیده‌ای مشترک در سال ۲۰۲۳ سخن می‌گویند. به باور آنان، اعتقاد ریشه‌دار نتانیاهو به برتری اسرائیل بر حماس، نوعی غرور در دولت پدید آورده بود. یک مقام ارشد پیشین آمریکایی که در گفت‌وگوها با دولت اسرائیل مشارکت داشت گفت: «به هر دلیلی آشکار بود که کرانه‌ باختری اولویت آنان محسوب می‌شد. اطمینان داشتند، حتی می‌توان گفت مغرورانه مطمئن بودند که اوضاع را زیر کنترل دارند». در پاسخ به حمله حماس، اسرائیل کارزاری ویرانگر را به راه انداخت که بنا بر داده‌های وزارت بهداشت غزه، به جان‌باختن بیش از ۷۳ هزار فلسطینی -عمدتا غیرنظامی- منجر شد. با شهادت شماری از فرماندهان حماس و هزاران نیروی مسلح آن، مجموع این حمله و جنگ پس از آن در غزه، به یکی از مرگبارترین و تلخ‌ترین فجایع انسانی در قرن بیست‌ویکم بدل شد. آماده‌ نبودن حیرت‌آور دولت نتانیاهو پیش از تهاجم ۷ اکتبر شاید مهم‌ترین موضوع انتخابات اکتبر ۲۰۲۶ اسرائیل باشد. نتانیاهو که بیش از هر سیاست‌مدار دیگری در تاریخ اسرائیل نخست‌وزیر بوده، با جدی‌ترین چالش دوران حرفه‌ای خود روبه‌رو شده است. بسیاری از اسرائیلی‌ها، از جمله گادی آیزنکوت رئیس پیشین ستاد ارتش و رقیب اصلی نتانیاهو، خواهان تحقیق مستقل دولتی درباره‌ ناکامی‌های نظامی و اطلاعاتی پیش از حملات شده‌اند. نتانیاهو همواره از راه‌اندازی تحقیقاتی مستقل، مشابه بررسی‌های صورت‌گرفته پس از ناکامی‌های امنیتی گذشته مانند جنگ یوم کیپور خودداری کرده است. او در مقابل کوشید کمیسیونی با انتصابات سیاسی تشکیل دهد و وعده داد که نمایندگان مخالفان نیز در آن حضور داشته باشند. این طرح با جنجال‌های فراوانی روبه‌رو شد و رهبران اپوزیسیون به دلیل نگرانی از جهت‌گیری تحقیقات به نفع دولت نتانیاهو، از پیشبرد آن سر باز زدند. با این حال، در مدت انتظار برای آغاز این روند، ده‌ها مقام کنونی و پیشین اسرائیلی، مصری، عرب، اروپایی و آمریکایی با ارائه روایت‌هایی، خطاهای رخ‌داده در پاییز ۲۰۲۳ را تایید کرده‌اند. بیشتر گزارش‌های اطلاعاتی هفته‌های منتهی به ۷ اکتبر -از جمله ارزیابی‌های مصر- از احتمال ازسرگیری حملات متعارف حماس و دیگر جناح‌های مسلح غزه مانند شلیک راکت سخن می‌گفتند. گزارش‌ها همچنین درباره‌ سرایت خشونت به کرانه‌ باختری هشدار می‌دادند. با این حال، اطلاعات ارسال‌ شده از سوی منابع مستقر در غزه به مصر، تصویری به‌مراتب نگران‌کننده‌تر ترسیم کرد و همین گزارش‌ها مصر و امارات را بر آن داشت تا به اسرائیل درباره تدارک اقدامی بی‌سابقه هشدار دهند. یک مقام مصری درباره‌ سفر سپتامبر ۲۰۲۳ گفت: «سفر یک‌ساعته‌ کامل به اسرائیل به‌معنای آن بود که خود السیسی احساس می‌کرد باید شخصا رفت و موضوع را گفت». با وجود فوریت هشدار، تمرکز دولت اسرائیل جای دیگری قرار داشت. اسرائیل در عمیق‌ترین بحران داخلی چند دهه‌ خود گرفتار شده بود و تلاش چندماهه‌ نتانیاهو برای بازنگری نظام قضایی، رویارویی بزرگی بر سر ساختار قانون اساسی پدید آورد. صدها هزار نفر علیه برنامه اعتراض کردند و شکاف‌های عمیقی در ارتش و جامعه شکل گرفت. افزایش خشونت میان اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها در کرانه‌ باختری نیز سال ۲۰۲۳ را به مرگ‌بارترین سال چند دهه‌ اخیر برای فلسطینیان ساکن منطقه تبدیل کرده بود. اسرائیل در سال ۲۰۰۷، پس از تصرف غزه به دست حماس، محاصره‌ جامع زمینی، دریایی و هوایی را برقرار کرد. گذرگاه‌های مرز مصر با غزه در رفح نیز از آن زمان به‌شدت محدود بوده‌اند. آزادی تردد برای ۲٫۱ میلیون ساکن قلمرویی با مساحت حدود ۳۶۵ کیلومتر مربع تقریبا ناممکن شد. آخرین جنگ اسرائیل و حماس پیش از ۲۰۲۳ در مه ۲۰۲۱ رخ داده بود و درگیری ۱۱روزه با آتش‌بسی پایان یافت که کامل یکی از میانجیان اصلی آن به شمار می‌رفت. حماس ظاهرا علاقه‌ چندانی به کنارگذاشتن آتش‌بس شکننده نشان نمی‌داد، اما ناظران بین‌المللی نشانه‌های تغییر اوضاع داخل غزه را دریافت کرده بودند. یک مذاکره‌کننده‌ بین‌المللی فعال در منطقه گفت: ریشه بخشی از این تنش‌ها به تصمیم قطر برای توقف انتقال سوخت مصر به غزه برمی‌گشت؛ سازوکاری که از سال ۲۰۲۱ در جریان بود. حماس با فروش دوباره این سوخت، بخشی از دستمزد کارکنان بخش عمومی را تامین می‌کرد و از این طریق، تسلط خود بر نوار غزه را استحکام می‌بخشید. به‌دنبال تاخیر در پرداخت کمک‌های قطر و تداوم اختلافات بر سر مسائلی چون شیوه برخورد با زندانیان فلسطینی، حماس خواهان برپایی تظاهرات در گذرگاه مرزی ایرز شد. گذرگاه ایرز که اصلی‌ترین مسیر تردد پیاده میان اسرائیل و غزه به شمار می‌رفت، شریانی حیاتی برای کارگران این منطقه بود؛ اما اسرائیل در اواسط سپتامبر در واکنش به اعتراضات آن را مسدود کرد. در پی این اقدام، حدود ۱۸ هزار تن از ساکنان غزه که مجوز کار در اسرائیل داشتند از رفتن به محل کار خود محروم شدند و به گفته یکی از مذاکره‌کنندگان، «روند تشدید تنش با سرعت بسیار بیشتری آغاز شد». همچنین رسانه عربی رای‌الیوم در ۲۶ سپتامبر با استناد به منابع فلسطینی گزارش داد که حماس به دولت مصر هشدار داده غزه بر اثر بسته‌ شدن این گذرگاه منفجر خواهد شد؛ در همان روز هواپیمای کامل نیز راهی اسرائیل شد. مذاکره‌کنندگان مصر، قطر و سازمان ملل برای حفظ آرامش به تکاپو افتادند. مقام‌های حماس فهرست گسترده‌ای از خواسته‌ها ارائه کردند. صدور مجوزهای بیشتر برای کار در اسرائیل و احیای سازوکار تامین سوخت قطر در برابر پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی از جمله خواسته‌ها بود. پس از پایان مذاکرات در روزهای پایانی سپتامبر، حماس پذیرفت مردم را از حصار مرزی عقب بکشد و برای کاهش تنش تلاش کند. اسرائیل نیز با بازگشایی گذرگاه ارز و برقراری دوباره‌ مسیر ارسال تجهیزات پزشکی به غزه موافقت کرد. مقام‌های اسرائیلی همچنین گفتند افزایش تعداد مجوزهای کار را بررسی خواهند کرد. توافق اولیه برقرار شد، اما آشفتگی بنیادی از میان نرفت. در ۲۷ سپتامبر، ۱۰ روز پیش از حمله، تور ونسلند هماهنگ‌ کننده‌ ویژه‌ سازمان ملل برای صلح خاورمیانه با هشداری جدی در شبکه‌ ایکس درباره‌ وضعیت وخیم غزه و لزوم جلوگیری از درگیری جدید، این منطقه را ترک کرد. با این حال، یک روز بعد ترتیبات تازه ظاهرا در حال اجرا بود و دیپلمات‌های اروپایی در ایرز، بازگشت پیوسته‌ کارگران غزه به اسرائیل را مشاهده کردند. آتلانتیک در ادامه ادعا می‌کند که مذاکره‌کنندگان دریافتند حماس از گفت‌وگوها برای خرید زمان و تکمیل حمله استفاده می‌کرد. اسناد به‌دست‌آمده اسرائیل از غزه نشان داد حماس درگیری ۲۰۲۱ را پیروزی می‌دانست و از همان زمان طراحی عملیاتی بزرگ را آغاز کرد؛ از جمله یادداشتی در اوت ۲۰۲۲ -ظاهرا به دست‌خط یحیی سنوار رهبر وقت حماس در غزه- که بخش عمده نقشه عملیات سال بعد را شرح می‌داد. میانجیان بین‌المللی بر مسائلی مانند مجوزهای کار و تحویل سوخت تمرکز داشتند و تصور می‌کردند حل آن‌ها می‌تواند تنش را فروبنشاند. حماس در همان زمان آماده‌سازی بی‌وقفه برای حمله‌ای عظیم را ادامه می‌داد. تحلیلگران نظامی آمریکایی و اسرائیلی گفتند اسرائیل نیات حماس را نادرست تفسیر کرده و به نتیجه رسیده بود که گروه تمایلی به رویارویی نظامی ندارد. سفرهای کامل به اسرائیل به‌ندرت اتفاق می‌افتاد. آخرین سفرهای علنی او در مه و اوت ۲۰۲۱ و پس از جنگ همان سال میان اسرائیل و حماس انجام شده بودند. مقام‌های آمریکایی، مصری و اسرائیلی دارای اطلاع مستقیم از ارتباطات گفتند مصر پس از سفر سپتامبر ۲۰۲۳ کامل نیز تا دو روز مانده به حمله به هشدارهای خود ادامه داد. به اذعان مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی، مشخص نیست پیام کامل تا چه حد حمله‌ بی‌سابقه‌ را پیش‌بینی می‌کرد؛ بیشتر هشدارهای مکرر سال ۲۰۲۳ به اسرائیل نیز فاقد تاریخ، هدف یا روش حمله بودند. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۲۸ سپتامبر گزارشی داخلی درباره‌ احتمال تشدید اقدامات حماس در غزه منتشر کرد که بخشی از آن بر اطلاعات سرویس‌های خارجی متکی بود مقام‌های آمریکایی گفتند گزارش احتمال می‌داد حماس طی چند روز به اسرائیل راکت شلیک کند. گزارش دومی به تاریخ ۵ اکتبر بر مبنای ارزیابی نخست تهیه شد، اما بیش از آنکه اطلاعات تازه‌ای افشا کند، جنبه‌ تحلیلی داشت. هیچ‌کدام تمرین‌های مربوط به حمله‌ای هماهنگ و چندمحوری مشابه عملیات دو روز بعد حماس را شناسایی نکردند. پیام دیگری از مصر در ۵ اکتبر بار دیگر به اسرائیل هشدار داد که وضعیت به این شکل دوام ندارد. مقام‌های آمریکایی، مصری و اسرائیلی گفتند پیام تاریخ یا شیوه‌ مشخصی برای حمله ارائه نمی‌کرد، ولی فوریت تهدید احتمالی را منتقل می کرد. مصر ارزیابی‌های خود را با چند کشور دیگر منطقه -از جمله عربستان سعودی- نیز در میان گذاشت. به گفته‌ مقام‌های عرب، رئیس دستگاه اطلاعاتی اردن نیز نگرانی‌های خود را به همتایان اسرائیلی منتقل کرد. اردن هشدار داده بود که اوضاع -به‌ویژه در کرانه باختری- به مرحله‌ای بالقوه انفجاری رسیده و باید بی‌درنگ برای آن چاره‌ای اندیشید. مقام‌های دولت بایدن گفتند مصر و امارات پیش از ۷ اکتبر چنین هشدارهایی را با واشینگتن در میان نگذاشتند. چند نفر هشدارها را بیش از حد مبهم دانستند و گفتند اطلاعات به‌اندازه‌ای مشخص نبود که انتقال آن به آمریکا توجیه داشته باشد. شماری از مقام‌های منطقه‌ای نیز مسئولیت اطلاع‌رسانی به واشینگتن را بر عهده‌ی دولت نتانیاهو دانستند. دو روز پس از حمله، هنگامی که اسرائیل ابعاد فاجعه را ارزیابی می‌کرد و عملیات نظامی در غزه آغاز شده بود، دفتر نتانیاهو گزارش‌های رسانه‌ای درباره‌ تماس کامل یا مصر را رد کرد. مایکل مک‌کال، رئیس وقت کمیته‌ روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا، در ۱۱ اکتبر و پس از جلسه‌ای محرمانه برای قانون‌گذاران به خبرنگاران گفت که مصر به اسرائیل هشدار داده بود. در ماه‌های پس از این رویداد، مقام‌های اسرائیلی از ناتوانی گسترده‌تر در ارزیابی نشانه‌های برخاسته از غزه سخن گفتند. هرتزی هالوی رئیس وقت ستاد نیروهای دفاعی اسرائیل اذعان کرد که ساختار نظامی «به خواب فرو رفته بود». هالوی در نوار صوتی درزکرده دیگری نیز به رؤسای شوراهای محلی گفته بود که پیش از وقوع حملات، غزه را «آخرین مرزی که به توجه نیاز داشت» می‌دانست. هالوی در مارس ۲۰۲۵ از سمت خود کناره‌گیری کرد. رونن بار رئیس سازمان امنیت اسرائیل نیز در ژوئن همان سال زیر فشار ناشی از شکست‌های اطلاعاتی مرتبط با ۷ اکتبر استعفا داد. هنگبی در اکتبر ۲۰۲۵ از ریاست شورای امنیت ملی نتانیاهو کنار گذاشته شد. کامل نیز در اکتبر ۲۰۲۴ دستگاه اطلاعات عمومی مصر را ترک کرد و اکنون مشاور و فرستاده‌ ویژه‌ی السیسی به شمار می‌رود. اسرائیل پس از ۷ اکتبر نه‌تنها حملات ویرانگر خود به غزه را آغاز کرد، بلکه بعدا جبهه‌های نظامی علیه حزب‌الله لبنان گشود و در سال ۲۰۲۶ وارد جنگی در ایران شد. هرچند مشخص نیست در صورت جدی گرفتن همه هشدارها چه پیش می‌آمد؟ اما به‌سختی می‌توان تصور کرد که اسرائیل آمادگی بیشتری پیدا نمی‌کرد. با این حال در عمل، این حمله نهادهای امنیتی اسرائیل را کاملا غافلگیر کرد. نتانیاهو در ویدئوی انتخاباتی منتشر شده در اوت ۲۰۲۶ گفت مقام‌های امنیتی اسرائیل صبح ۷ اکتبر او را فورا از خواب بیدار نکردند. غزه در سپتامبر ۲۰۲۶ همچنان ویران بود و با وجود تلاش‌های دولت‌های بایدن و دونالد ترامپ برای دستیابی به آتش‌بس، خشونت ادامه داشت. ارزیابی مشترک سازمان ملل، بانک جهانی و اتحادیه‌ اروپا در آوریل برآورد کرد که بازسازی و احیای غزه طی دهه‌ آینده به ۷۱٫۴ میلیارد دلار نیاز دارد. اکثریت بزرگ جمعیت غزه همچنان آواره‌اند. هم‌زمان، آسیب روانی ۷ اکتبر در جامعه‌ اسرائیل ادامه دارد. دیدگاه خود را درباره‌ هشدارهای پیش از ۷ اکتبر و مسئولیت مقام‌های اسرائیلی بنویسید.