تغییر دکترین نظامی ایران؛ گذار از واکنش متقابل به ضربه نخست

تهران با رونمایی از لاشه‌ پهپادهای سرنگون‌ شده‌ آمریکایی و تغییر راهبرد، به‌دنبال بازتعریف موازنه و کاهش حضور واشینگتن در منطقه است. روزنامه کریستیان ساینس مانیتور گزارش داد:تصاویر پخش‌ شده از تلویزیون ایران، راهرویی طولانی در یک پایگاه زیرزمینی را به تصویر می‌کشد که دو سوی آن با میزهایی پر از بقایای پهپادهای سرنگون‌ شده‌ ارتش آمریکا پوشانده شده است. مجری برنامه، مجموعه‌ مذکور را مهم‌ترین گنجینه‌ پهپادهای شکار شده از نیروهای آمریکایی پس از درگیری‌های بهمن‌ماه توصیف کرد. ویدئوی منتشر شده، نمایی کم‌نظیر از درون یکی از پایگاه‌های پدافند هوایی سپاه پاسداران را نشان می‌دهد؛ یگانی که پهپادها و موشک‌های آن پایگاه‌های آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن را هدف قرار داده بودند. با گذشت نزدیک به هفت ماه از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، تهران با تکیه بر توان پایداری و عملکرد میدانی، در پی تحمیل شروط خود برای پایان درگیری‌هاست. کارشناسان نظامی بر این باورند که تهران برای احیای بازدارندگی، رویکرد پیشین مبنی بر پاسخ متقابل را کنار گذاشته و راهبرد ضربه‌ پیش‌دستانه را پیگیری می‌کند. انتشار تصاویر ادوات ساقط‌شده علاوه بر نمایش توانمندی در جنگ نامتقارن، هشداری صریح به واشینگتن و تل‌آویو درباره‌ هرگونه تشدید تنش به شمار می‌رود. فرماندهان نظامی در سایه‌ نفوذ بر دو شاهراه حیاتی انرژی در خاورمیانه، به‌دنبال کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه و جلوگیری از حملات آتی هستند. اهداف اعلام‌ شده شامل عقب راندن پایگاه‌های آمریکا، افزایش هزینه‌ میزبانی برای کشورهای حوزه‌ خلیج فارس، لغو تحریم‌ها، برچیدن محاصره‌ دریایی و تثبیت اهرم‌های اقتصادی بر گلوگاه‌های انرژی جهان عنوان می‌شود. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا روز سه‌شنبه در مجمع عمومی سازمان ملل متحد ادعا کرد در صورت نپذیرفتن شروط واشینگتن، ایران را به‌سرعت نابود خواهد کرد؛ هرچند ساعاتی پس از سخنرانی، مقام‌های دو کشور به مدت سه ساعت با یکدیگر مذاکره کردند. مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ایران نیز روز چهارشنبه در پاسخ تأکید کرد تهدید ملت، اتحاد و قدرت آنان را بیشتر می‌کند. از سوی دیگر، عباس عراقچی وزیر امور خارجه این کشور طرح آتش‌بس هفت‌روزه‌ای را شامل لغو تحریم‌ها و بازگشایی تنگه‌ هرمز پیشنهاد داد که چارچوبی مشابه توافق ناکام خردادماه دارد. یک مشاور ارشد نظامی در هشداری تازه تأکید کرد که در صورت وقوع حمله‌ای دیگر، گستره نبرد به دریای سرخ و اقیانوس هند کشیده خواهد شد. پیش از این نیز سپاه پاسداران هشدار داده بود هرگونه اقدام تهاجمی جدید با بهره‌گیری از تسلیحات نوین و هدف‌گیری مراکزی تازه پاسخ داده می‌شود؛ اقدامی که جغرافیای جنگ را دگرگون خواهد کرد. عباس اصلانی تحلیلگر مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه در تهران گفت: «ایران تلاش دارد آمریکا را دورتر براند و مراکزی را که ممکن است در تجاوزهای بعدی استفاده شوند هدف قرار دهد. هزینه‌هایی به طرف آمریکایی تحمیل شده اما کافی نبوده است؛ بنابراین تهران با عبور از سیاست سنتی پاسخ متناسب، در فاز جدید گاهی ابتکار عمل را در دست می‌گیرد و ضربه‌ نخست را وارد می‌سازد.» حملات موشکی اوایل سپتامبر به یک ناو هواپیمابر و ناوشکن آمریکایی و همچنین پایگاه‌های مستقر در اردن، نشانه‌ای از رویکرد تازه قلمداد می‌شود. در جریان شلیک ۲۰ فروند موشک بالستیک مجهز به کلاهک‌های چندگانه به اردن، نیروهای آمریکایی و اردنی ناچار به شلیک ۷۰ موشک پاتریوت و بیش از ۱۲ سامانه رهگیر گران‌قیمت تاد شدند که فشار مضاعفی بر ذخایر موشکی غرب وارد کرد. مقام‌های آمریکایی بارها از نابودی توان دفاعی ایران سخن گفته‌اند، با این‌حال بخش بزرگی از زرادخانه‌ها دست‌نخورده باقی مانده است. یکی از افسران پدافند هوایی در مستندی تلویزیونی اعلام کرد ۸۵ درصد ظرفیت تولید پدافندی کشور حفظ شده و تولید موشک‌های مؤثر نیز یک‌سوم افزایش یافته است. بخشی از این مستند به انهدام هواپیمای راداری نیم‌میلیارد دلاری آواکس ارتش آمریکا با پهپاد ۲۰ هزار دلاری شاهد در اسفندماه اختصاص داشت که از آن به‌عنوان نقطه‌ عطفی در معادلات پدافندی منطقه یاد شد. بازرس کل پنتاگون در تازه‌ترین ارزیابی، هزینه‌ جنگ را تا پایان ژوئن ۳۳٫۴ میلیارد دلار برآورد کرده که ۳٫۷ میلیارد دلار آن به خسارت‌های تجهیزاتی از جمله نابودی نزدیک به ۶۰ فروند هواگرد اختصاص دارد؛ آماری که هنوز ارزش صدها ساختمان تخریب‌شده در هشت کشور منطقه را در بر نمی‌گیرد. حمیدرضا عزیزی تحلیلگر ارشد اندیشکده بین‌المللی بحران در برلین گفت: «در ابتدای جنگ، واکنش‌ها بیشتر واکنشی و بر مبنای تهدیدهای وجودی بود؛ اما مرحله‌ کنونی با دقتی بالا و هدف مشخص فلج کردن نیروهای آمریکایی در منطقه دنبال می‌شود تا فاصله‌ آنان از مرزها به حداکثر برسد.» با وجود تمامی دستاوردهای میدانی، تثبیت پایدار شرایط آینده در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. دیدگاه خود را درباره‌ تغییر دکترین نظامی و تاثیر آن بر موازنه قدرت در خاورمیانه با ما به اشتراک بگذارید.