پزشکیان پیام داد، عراقچی کانال ساخت! چه خبر از نیویورک؟

پشت فهرست بلند دیدارهای ایران در نیویورک یک الگو دیده می‌شود؛ پزشکیان و عراقچی انگار یک بازی را از دو مسیر متفاوت پیش می‌برند. به گزارش زومان، در نیویورک همیشه آنچه پشت درهای بسته می‌گذرد، به اندازه سخنرانی‌های مجمع عمومی سازمان ملل اهمیت دارد. رهبران کشورها در صحن مجمع عمومی مواضع رسمی خود را اعلام می‌کنند، اما بسیاری از پیام‌ها و رایزنی‌های تعیین‌کننده، در همان راهروها و دیدارهای دوجانبه شکل می‌گیرد. این بار اما حضور هیئت ایرانی در نیویورک با شرایطی متفاوت همراه است. تهران و واشنگتن همچنان در فاصله‌ای جدی از یکدیگر قرار دارند و در عین حال رایزنی‌ها برای باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی ادامه دارد؛ از تلاش کشورهای منطقه برای کاهش تنش گرفته تا تماس‌های دیپلماتیک با قدرت‌های جهانی. در همین فضای پرتنش، هر دیدار و هر تماس می‌تواند بخشی از پازل سیاست خارجی ایران را روشن کند. مسعود پزشکیان و عباس عراقچی در این سفر، هر کدام در سطحی متفاوت وارد میدان رایزنی شده‌اند. رئیس‌جمهور بیشتر با سران و مقام‌های ارشد کشورها دیدار کرده و وزیر خارجه در کنار برنامه‌های رسمی، بخش قابل‌توجهی از وقت خود را به گفت‌وگو با همتایان خارجی اختصاص داده است. گزارش‌های منتشرشده نیز از ادامه دیدارهای عراقچی با وزیران خارجه کشورهای مختلف در حاشیه اجلاس حکایت دارد. اگر بخواهیم از دل این رفت‌وآمدها تصویری از اولویت‌های دیپلماتیک تهران بیرون بکشیم، یک نکته برجسته است: ایران در نیویورک فقط یک مسیر را دنبال نمی‌کند. حفظ ارتباط با اروپا، مدیریت روابط با همسایگان و کشورهای منطقه و هم‌زمان باز نگه داشتن کانال‌های گفت‌وگو با غرب، در کنار یکدیگر پیش می‌روند. تا شامگاه پنجشنبه دوم مهر، بر اساس فهرست زومان از دیدارهای اعلام شده، پزشکیان با ۹ مقام خارجی دیدار کرد؛ دیدارهایی عمدتاً در سطح رهبران و مقام‌های ارشد سیاسی. عراقچی اما دامنه وسیع‌تری از رایزنی‌ها را دنبال کرده و با ۲۱ مقام دیپلماتیک دیدار یا گفت‌وگوی رسمی داشته؛ بیشتر آنها وزیران خارجه کشورها بوده‌اند. به بیان ساده‌تر، اگر پزشکیان در نیویورک تصویر کلی سیاست خارجی ایران را نمایندگی می‌کند، عراقچی در حال پیگیری جزئیات و باز نگه داشتن کانال‌های دیپلماتیک است. همین تفاوت در سطح و تعداد دیدارهاست که بررسی فهرست ملاقات‌های دو مقام را مهم می‌کند؛ چون از روی طرف‌های گفت‌وگو می‌توان دید ایران در این مقطع بیشتر به کدام کشورها و کدام مسیرهای دیپلماتیک توجه دارد. مسیری که رئیس‌جمهور ایران در نیویورک دنبال کرد، بیشتر بر ارتباط مستقیم با سران کشورها متمرکز بود. از ۹ دیدار ثبت‌ شده پزشکیان، ۷ نفر نخست‌وزیر، یک رئیس‌جمهور و رئیس شورای اروپا بودند. در میان این دیدارها، نام نخست‌وزیران عراق، پاکستان، لبنان، هلند، نروژ و ارمنستان دیده می‌شود. همچنین پزشکیان با گای پارملن رئیس‌جمهور سوئیس و آنتونیو کوستا رئیس شورای اروپا دیدار کرد. این ترکیب نشان می‌دهد تهران در سطح سیاسی تلاش کرده ارتباط خود را با طیفی متنوع از کشورها حفظ کند؛ از همسایگان منطقه‌ای گرفته تا بازیگران اروپایی. در این میان، دو دیدار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند: اول؛ عراق؛ کشوری که هم مرز طولانی با ایران دارد و هم روابط امنیتی و سیاسی گسترده‌ای با آمریکا. بغداد در سال‌های گذشته یکی از معدود کشورهایی بوده که هم‌زمان با تهران و واشنگتن کانال ارتباطی داشته است؛ کشوری که از یک‌سو روابط اقتصادی، مذهبی و امنیتی عمیقی با ایران دارد و از سوی دیگر، شریک مهم واشنگتن در منطقه محسوب می‌شود. به همین دلیل، هرگونه تلاش برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن، معمولاً توجه ویژه‌ای به نقش عراق به‌عنوان یک کانال ارتباطی بالقوه دارد. دوم ؛ سوئیس؛ کشوری که به دلیل سابقه نقش‌آفرینی در ارتباطات دیپلماتیک ایران و آمریکا، همواره در دوره‌های افزایش تنش مورد توجه قرار گرفته است. آندریاس موتسفلد کراویک بئاتِه ماینل-رایزینگر وزیر خارجه و معاون نخست وزیر خوزه مانوئل آلبارس بوئنو اگر دیدارهای مسعود پزشکیان در نیویورک بیشتر در سطح سران و برای ارسال پیام‌های سیاسی بود، برنامه عباس عراقچی شکل دیگری داشت؛ او بیشتر وقت خود را در گفت‌وگو با وزیران خارجه و مقام‌های دیپلماتیک گذراند. در میان طرف‌های گفت‌وگوی عراقچی، اروپا جایگاه پررنگی داشت. او با کایا کالاس مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، و شماری از وزیران خارجه کشورهای اروپایی از جمله فرانسه، آلمان، ایتالیا، انگلیس، سوئیس، هلند، اتریش و یونان دیدار و رایزنی کرد. دیدار عراقچی و کالاس نیز در نیویورک انجام شد و دو طرف درباره مسیرهای دیپلماتیک برای پایان جنگ و بازگشایی کامل تنگه هرمز گفت‌وگو کردند. چرا اروپا در این میان مهم است؟ چون حتی با وجود اختلاف‌های جدی تهران و پایتخت‌های اروپایی، اروپا همچنان یکی از طرف‌های اصلی در پرونده هسته‌ای ایران و یکی از کانال‌های ارتباطی تهران با غرب است. بنابراین حضور پررنگ مقام‌های اروپایی در برنامه عراقچی را می‌توان بخشی از تلاش برای باز نگه داشتن همین کانال‌ها دانست؛ به‌ویژه در شرایطی که رابطه مستقیم ایران و آمریکا همچنان با موانع جدی روبه‌روست. اما نقشه دیدارهای عراقچی فقط به اروپا محدود نمی‌شود. عراق، اردن و پاکستان نیز در میان طرف‌های رایزنی‌های رسمی او قرار داشتند و گفت‌وگوهای کوتاه‌تر و غیررسمی با مقام‌هایی از کشورهای دیگری مانند تاجیکستان، ارمنستان، عربستان و برونئی نیز انجام شد. این ترکیب یک نکته مهم را نشان می‌دهد: دیپلماسی ایران در نیویورک فقط روی یک منطقه متمرکز نبود. هم‌زمان که تهران تلاش می‌کرد کانال ارتباطی خود با اروپا را حفظ کند، رایزنی با کشورهای منطقه و شرکای آسیایی نیز ادامه داشت. اینجا باید میان «فعال بودن دیپلماسی» و «آغاز مذاکرات» تفاوت گذاشت. صرف افزایش دیدارهای دیپلماتیک به این معنا نیست که مذاکرات جدیدی میان ایران و آمریکا آغاز شده است. اما در سوی دیگر، وقتی در میانه چنین تنش‌هایی مقام‌های ایرانی و اروپایی درباره مسیرهای دیپلماتیک، پایان جنگ و مسائل حساسی مانند تنگه هرمز گفت‌وگو می‌کنند، نمی‌توان اهمیت این تماس‌ها را نادیده گرفت. حتی فراتر از دیدارهای اروپایی، گزارش‌ها از تماس مقام‌های ایرانی و آمریکایی در حاشیه مجمع عمومی حکایت دارد. طبق گزارش آکسیوس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر از طرف آمریکا با عباس عراقچی و هیئت ایرانی دیداری چندساعته داشتند؛ موضوعی که نشان می‌دهد نیویورک صرفاً محل سخنرانی‌های رسمی نبوده و کانال‌های ارتباطی پشت صحنه نیز فعال بوده‌اند. البته این تماس را هم نباید با شروع رسمی مذاکرات یکی دانست. آنچه فعلاً روشن است، ادامه تماس‌ها و تلاش برای پیدا کردن مسیرهایی برای کاهش تنش است؛ اینکه این تماس‌ها به مرحله بعدی برسند، به مواضع و تصمیم‌های دو طرف بستگی دارد. یک اتفاق دیگر هم به فضای دیپلماتیک این روزها وزن بیشتری داد: حضور هم‌زمان دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ در کانون رایزنی‌های قدرت‌های بزرگ. چین برای ایران فقط یک شریک اقتصادی نیست؛ پکن در سال‌های اخیر روابط سیاسی و اقتصادی نزدیکی با تهران داشته و موضع آن درباره جنگ و تنگه هرمز برای ایران اهمیت دارد. چند روز پیش از دیدار ترامپ و شی، عباس عراقچی نیز در پکن با وانگ یی، وزیر خارجه چین، دیدار کرده بود و دو طرف درباره جنگ و بازگشایی تنگه هرمز گفت‌وگو کردند. بنابراین هم‌زمانی این تحولات در نیویورک قابل توجه است: از یک سو ایران شبکه رایزنی‌های خود را با اروپا، کشورهای منطقه و شرکای آسیایی فعال نگه داشته و از سوی دیگر، واشنگتن و پکن درباره طیفی از مسائل جهانی، از تجارت و فناوری گرفته تا بحران‌های منطقه‌ای، در حال گفت‌وگو هستند. در نهایت، اهمیت سفر نیویورک را نباید فقط با تعداد دیدارها سنجید. آنچه مهم‌تر است، ترکیب طرف‌های گفت‌وگوست: اروپا برای حفظ یک کانال ارتباطی با غرب، همسایگان برای مدیریت تنش‌های منطقه‌ای و چین برای حفظ یکی از مهم‌ترین روابط راهبردی تهران. در این میان، پزشکیان در سطح سران پیام سیاسی ایران را پیش برد و عراقچی در سطح دیپلماتیک تلاش کرد شبکه‌ای از کانال‌های ارتباطی را باز نگه دارد. این تصویر البته هنوز به معنای شکل‌گیری یک مسیر مشخص برای توافق نیست؛ اما نشان می‌دهد در نیویورک، در کنار مواضع تند و اختلاف‌های پابرجا، دیپلماسی هنوز کاملاً از معادله ایران و غرب خارج نشده است.