محاصره، راه چین تا ایران را چند برابر گران کرد؟ ریل نزدیک ۴ برابر؛ جاده تا ۶ برابر

با اختلال در مسیرهای دریایی، کرایه حمل ریلی کالا از چین به ۱۱ هزار دلار و مسیر جاده‌ای تا ۱۹ هزار دلار افزایش یافته است. پیگیری زومان نشان می‌دهد پس از محدود شدن مسیر دریایی، کرایه ریلی چین به ایران از حدود ۳ هزار به ۱۱ هزار دلار رسیده و هزینه برخی بارهای جاده‌ای تا ۱۹ هزار دلار بالا رفته است. تا پیش از محاصره دریایی، برای بسیاری از واردکنندگان ایرانی انتخاب مسیر حمل از چین چندان پیچیده نبود. کشتی ارزان‌تر بود و بخش بزرگی از بار می‌توانست از بنادر جنوبی وارد کشور شود. فعالان حمل‌ونقل به زومان می‌گویند کرایه دریایی، بسته به بندر، مسافت و نوع بار، از حدود ۷۰۰ دلار آغاز می‌شد و در برخی مسیرها به ۳۹۰۰ دلار می‌رسید. محاصره دریایی و اختلال کشتیرانی در تنگه هرمز این معادله را تغییر داده است. بخشی از باری که پیش‌تر با کشتی می‌آمد، حالا باید راه طولانی آسیای مرکزی را با قطار یا کامیون طی کند. مسیر جایگزین پیدا شده، اما قیمت آن با دریا قابل مقایسه نیست. جمال میرزایی رئیس انجمن صنعت تایر ایران به ایسنا گفته تولیدکنندگان برای حمل مواد اولیه از چین پیشنهادهایی بین ۲۲ تا ۲۵ هزار دلار دریافت کرده‌اند؛ در حالی که به گفته او هزینه حمل هر کانتینر پیش‌تر حدود ۱۲۵۰ دلار بود. در سقف این ارقام، صحبت از هزینه‌ای تا ۲۰ برابر گذشته است. او می‌گوید که زمان تأمین برخی مواد اولیه نیز از ۱۰ روز تا دو هفته به حدود سه ماه افزایش یافته است. رقم ۲۵ هزار دلاری بالا به نظر می‌رسد. پیگیری زومان از فعالان بازار حمل‌ونقل نشان می‌دهد این عدد را نمی‌توان نرخ عمومی چین به ایران دانست، اما اصل جهش هزینه محدود به صنعت تایر نیست. فایننشال‌تایمز چند روز پیش تصویری از نتیجه این تغییر مسیر را در مرز گوربولاک ترکیه ثبت کرد: هفت کیلومتر صف کامیون در انتظار ورود به ایران. پیش از جنگ، بیش از ۸۰ درصد از حدود ۱۸۰ میلیون تن تجارت سالانه ایران از مسیر دریایی انجام می‌شد. با محاصره دریایی و اختلال کشتیرانی در هرمز، ایران تلاش کرده بخشی از این تجارت را به مرزهای زمینی، راه‌آهن و دریای خزر منتقل کند. فشار خیلی زود در مرزها ظاهر شد. براساس گزارش فایننشال‌تایمز، واردات ایران از گوربولاک در پنج ماه منتهی به ۱۲ اوت ۲۵۰ درصد افزایش کرده است. روزانه حدود ۵۰۰ کامیون از ترکیه وارد ایران می‌شوند و تردد باری حدود ۳۰ درصد بیشتر از سال گذشته است. اما مرزهای زمینی ظرفیت بنادر را ندارند. بازرسی‌های گمرکی، زیرساخت محدود و صف کامیون‌ها زمان حمل را افزایش داده‌اند. یک راننده در گوربولاک گفته ممکن است برای بازگشت ۲۴ روز منتظر بماند؛ راننده دیگری از انتظار ۲۳ روزه در دوغارون گفته است. در شرق، بخشی از بار چین راه خورگوس را در پیش گرفته است؛ گذرگاهی در مرز چین و قزاقستان که بار را به شبکه ریلی و جاده‌ای آسیای مرکزی متصل می‌کند. از آنجا محموله می‌تواند از مسیر قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان به مرز ایران برسد. فعالان بازار به زومان می‌گویند پیش از مخاصمه، حمل ریلی از چین حدود ۳ هزار دلار هزینه داشت. با وجود این، وقتی دریا باز و ارزان بود، قطار برای بسیاری از محموله‌ها انتخاب اصلی محسوب نمی‌شد. امروز همان حمل ریلی حدود ۱۱ هزار دلار قیمت می‌خورد؛ یعنی نزدیک ۳.۷ برابر گذشته. جاده گران‌تر است. کرایه‌ای که اکنون برای برخی مسیرهای چین به ایران به راننده کامیون پرداخت می‌شود حدود ۱۳ هزار و ۵۰۰ تا ۱۴ هزار دلار است و سفر حدود ۲۵ روز طول می‌کشد. اما ۱۴ هزار دلار تمام صورت‌حساب نیست. فعالان این بازار می‌گویند هزینه‌های جانبی مسیر می‌تواند رقم نهایی برخی محموله‌ها را به حدود ۱۹ هزار دلار برساند. زومان جزئیات کافی برای تقسیم این فاصله میان عوارض، تشریفات مرزی، توقف و دیگر هزینه‌ها در اختیار ندارد. منابع بازار نیز تأکید می‌کنند که قیمت با توجه به مبدأ، مقصد، مسافت و نوع کالا تغییر می‌کند. اگر نرخ دریایی حدود ۳ هزار دلاری پیش از محاصره را برای مقایسه در نظر بگیریم، هزینه ۱۹ هزار دلاری یعنی بیش از شش برابر. در مقایسه با ارزان‌ترین نرخ‌های دریایی اعلام‌شده از سوی فعالان بازار، شکاف حتی بسیار بزرگ‌تر است؛ اما چنین مقایسه‌ای به دلیل تفاوت مسیرها دقیق نیست. این اعداد توضیح می‌دهند چرا انتقال تجارت ایران به خشکی می‌تواند صورت‌حساب بزرگی داشته باشد. مجیدرضا حریری رئیس اتاق ایران و چین، پیش‌تر هزینه حمل زمینی یک کانتینر میان چین و ایران را حدود ۱۲ هزار دلار، در برابر حدود ۳ هزار دلار از مسیر دریایی، برآورد کرده بود. محاسبه او نشان می‌داد انتقال تجارت دو کشور از دریا به خشکی می‌تواند سالانه حدود ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی ایجاد کند. پیگیری تازه زومان نشان می‌دهد نرخ‌های بازار حالا در برخی مسیرها از برآورد ۱۲ هزار دلاری هم عبور کرده‌اند: حدود ۱۱ هزار دلار برای ریل، ۱۳.۵ تا ۱۴ هزار دلار برای کرایه کامیون و در برخی بارهای زمینی تا حدود ۱۹ هزار دلار پس از اضافه شدن هزینه‌های مسیر. صنعت تایر نیز از پیشنهادهایی تا ۲۵ هزار دلار خبر می‌دهد. این‌ها قیمت یک کالای واحد در یک مسیر واحد نیستند و نباید مستقیماً با یکدیگر مقایسه شوند. اما همه یک تغییر را نشان می‌دهند: مسیر ارزان دریا از دسترس بخشی از تجارت خارج شده و جایگزین آن چند برابر بیشتر هزینه دارد. محاصره بنابراین فقط تعداد کشتی‌هایی را که به بنادر ایران می‌رسند تغییر نداده است. بخشی از هزینه آن حالا هزاران کیلومتر دورتر، روی ریل آسیای مرکزی و در صف کامیون‌های پشت مرز دیده می‌شود؛ هزینه‌ای که از آنجا راه خود را به صورت‌حساب واردکننده و بعد به کارخانه و بازار ایران باز می‌کند.