سرنوشت نفت جهان به یک خط لوله گره خورد؛ چرا شریان نفتی عربستان مهم است؟

آسیب پهپادی به خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب عربستان، مسیر حیاتی دور زدن تنگه‌ هرمز را بست و فشار بر بازار نفت را افزایش داد. ماه‌هاست عرضه‌ جهانی نفت زیر فشار بن‌بست بر سر بازگشایی تنگه‌ هرمز قرار دارد و بازار اکنون با ضربه‌ تازه‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند. تعطیلی خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب عربستان، یکی از مهم‌ترین مسیرهای جایگزین صادرات نفت خاورمیانه را از دسترس خارج کرده و نگرانی‌ها درباره‌ کمبود عرضه را افزایش داده است. به‌گزارش بلومبرگ، خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب برای بزرگ‌ترین صادرکننده‌ نفت خام جهان حکم سوپاپ اطمینان را داشت و به عربستان اجازه می‌داد انسداد هرمز را دور بزند و محموله‌هایش را از دریای سرخ روانه‌ بازار کند. عربستان در میانه‌ سپتامبر و پس از آسیب‌ دیدن این خط لوله بر اثر حملات پهپادی از عراق، جریان صادرات نفت را متوقف کرد. هم‌زمان، افزایش حملات حوثی‌های یمن تهدید علیه تاسیسات انرژی عربستان و صادرات دریای سرخ را تشدید کرده است. توقف صادرات از این مسیر، به بازاری که از پیش در پی دستیابی به عرضه بیشتر بود شوک وارد کرد. بهای نفت اگرچه پس از جهش اولیه تا حدی عقب‌نشینی کرد، اما با توجه به احتمال ازسرگیری بخشی از جریان صادرات در کوتاه‌مدت، همچنان در نزدیکی ۱۰۰ دلار برای هر بشکه باقی مانده است. به گفته فردی آگاه از موضوع، شرکت دولتی آرامکو در تلاش است ظرف چند روز ظرفیت خط لوله را به حدود نصف برساند و تقریبا شش هفته بعد، توان کامل آن را بازیابی کند. خط لوله‌ ۱٬۲۰۰ کیلومتری سراسر شبه‌جزیره‌ عربستان را طی می‌کند و میدان‌های عظیم نفتی شرق کشور را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ پیوند می‌دهد. مبدا مسیر در نزدیکی سطح دریا و مجاورت منطقه بقیق قرار گرفته؛ منطقه‌ای که بزرگ‌ترین کارخانه‌ فرآوری نفت خام جهان را در خود جای داده و نفت میدان‌هایی مانند میدان غوار را فرآوری می‌کند. این مسیر در ادامه با عبور از مناطق بیابانی و گذر از کوه‌های حجاز، به ارتفاعی بیش از هزار متر می‌رسد و در نهایت به سواحل غربی منتهی می‌شود. روزانه حدود ۲ میلیون بشکه از نفت خام منتقل‌ شده از طریق این خط لوله به مصرف داخلی عربستان می‌رسد که بخش عمده آن به پالایشگاه‌های مستقر در امتداد دریای سرخ اختصاص می‌یابد. ساخت این خط لوله به دهه‌ ۱۹۸۰ و دوران جنگ ایران و عراق بازمی‌گردد؛ زمانی که احتمال تهدید کشتیرانی در خلیج فارس نگرانی آفریده بود. برنامه‌ریزی اضطراری آن دوره امسال به ثمر نشست؛ چراکه مسیر شرق‌ـ‌غرب توانست عربستان را در برابر اختلال هرمز مصون نگه دارد و فرصت بهره‌مندی از بهای بالاتر نفت خام را فراهم کند. خط لوله در عین حال به شریان نجات بازار جهانی نفت بدل شد. ارسال محموله از پایانه‌ راس تنوره در خلیج فارس -که پیش از جنگ حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام عربستان را مدیریت می‌کرد- متوقف شد و عربستان در مقابل، محموله‌های بیشتری را از ساحل غربی ارسال کرد. پیش از آغاز جنگ در اواخر فوریه، تنها ۲٫۸ میلیون بشکه نفت خام در روز از خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب عبور می‌کرد که بسیار کمتر از ظرفیت روزانه‌ ۷ میلیون بشکه‌ای آن بود؛ با توقف تردد نفت‌کش‌ها در هرمز، آرامکو به‌سرعت جریان را تا سقف ظرفیت افزایش داد. اختصاص بخشی از نفت انتقالی به مصرف‌کنندگان داخلی سبب شد صادرات ینبع نتواند کاملا با صادرات تقریبا ۷ میلیون بشکه‌ای روزانه‌ عربستان پیش از جنگ برابری کند. با وجود چنین محدودیتی، ارسال محموله از ینبع در ژوئن تا روزانه ۴٫۷ میلیون بشکه بالا رفت که معادل ۵ درصد عرضه‌ جهانی بود. صادرات عربستان از ینبع نقشی حیاتی در محدودکردن ابعاد جهش قیمت نفت ایفا کرد و اقتصادها را تا حدی در برابر اوج‌گیری تورم مصون نگه داشت. حتی بدون جریان خط لوله نیز می‌توان با استفاده از نفت ذخیره‌ شده در بندر ینبع، نفت خام را روی کشتی‌ها بارگیری کرد. بااین‌حال، موجودی مخازن به سطوحی نزدیک به پایین‌ترین رکوردهای تاریخی رسیده و بعید به نظر می‌رسد عربستان آن‌ها را کاملا خالی کند. نیکلاس دایر تحلیلگر نفت در انرژی اسپکتس هشدار داده که چنین وضعی می‌تواند صادرات ینبع را محدود کند. آرامکو نیز تحویل بعضی محموله‌ها به خریداران اروپایی از بندر دریای سرخ خود را به تعویق انداخته است. دایر در ادامه گفت که کمبود نفت در ینبع ممکن است پیامدهای زنجیره‌ای به همراه داشته باشد و به افزایش تاخیرها و لغو محموله‌های بیشتر در بندر سیدی کریر منجر شود؛ بندری در مصر که عربستان سعودی نفت خام خود را از مسیر کانال سوئز برای تحویل به خریداران به آنجا منتقل می‌کند. دیگر تولیدکنندگان نفت خلیج فارس از جمله امارات، عراق و کویت برای صادرات نفت خام خود به تردد مخفیانه‌ نفت‌کش‌ها از تنگه‌ هرمز اتکای زیادی داشته‌اند. عربستان تا پیش از توقف خط لوله شرق-غرب کمتر سراغ چنین گزینه‌ای می‌رفت، زیرا می‌توانست جریان نفت را از مسیر شرق‌ـ‌غرب منتقل کند، اما شرایط احتمالا تغییر خواهد کرد. فردی آگاه از موضوع گفته عربستان در پی افزایش صادرات از راه هرمز است، هرچند هنوز روشن نیست با چه سرعتی می‌تواند اختلال خط لوله را جبران کند یا ارسال محموله‌ها را تا چه اندازه بالا ببرد تا از نابودی ده‌ها میلیارد دلار درآمد صادراتی جلوگیری شود. طول ۱٬۲۰۰ کیلومتری خط لوله تامین امنیت تمام مسیر را دشوار می‌کند. تحلیلگران مؤسسه‌ مطالعات جنگ نوشتند: «استقرار سامانه‌های مقابله با پهپاد در سراسر ۱٬۲۰۰ کیلومتر از قلمرو عربستان برای دفاع از خط لوله، فرایندی بسیار پرهزینه از نظر منابع خواهد بود». تقریبا سراسر خط لوله در عمق حدود یک متر زیر زمین مدفون شده و تا حدی از حملات هوایی در امان می‌ماند. آسیب‌پذیرترین بخش‌ها در ۱۱ ایستگاه پمپاژ قرار دارند؛ نقاطی که خط لوله از سطح زمین بیرون می‌آید و شیرها، عبور نفت از میان پمپ‌ها یا مسیر کنارگذر آن‌ها را کنترل می‌کنند. تصاویر ماهواره‌ای منتشرشده از سوی ونتور آسیب وارد شده به یک ایستگاه پمپاژ در جنوب مدینه پس از حمله‌ اخیر را نشان می‌داد، هرچند عربستان تأیید نکرده که حملات پهپادی دقیقا چه بخشی را هدف گرفته‌اند. واردشدن خسارت به تنها یک نقطه از شبکه می‌تواند کل سامانه را مختل کند، اما عربستان پیش‌تر توانایی خود را برای بازگرداندن سریع جریان نفت نشان داده است. شیرهایی که تقریبا در فاصله‌های ۳۲ کیلومتری در امتداد خط لوله نصب شده‌اند، امکان جداسازی هر بخش و انجام تعمیرات موضعی را فراهم می‌کنند. ایستگاه‌های پمپاژ آسیب‌دیده را نیز می‌توان دور زد، ولی چنین اقدامی احتمال دارد بخشی از ظرفیت کلی پمپاژ را کاهش دهد. به‌گفته‌ فردی آگاه، آرامکو مشغول ایجاد مسیر کنارگذر برای بخشی است که در سپتامبر آسیب دید تا بتواند قسمتی از ظرفیت خط لوله را دوباره فعال کند. این نخستین باری نیست که خط لوله شرق‌ـ‌غرب هدف حمله قرار می‌گیرد. عربستان در ماه آوریل اعلام کرده بود که در جریان رشته‌حملاتی به تاسیسات تولید نفت، پالایش و پتروشیمی این کشور، یکی از ایستگاه‌های پمپاژ آن آسیب دیده است. اگرچه این اقدام در ابتدا انتقال نفت را حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داد، اما ظرفیت کامل پمپاژ طی چند روز از سر گرفته شد. پیش‌تر در سال ۲۰۱۹ نیز حوثی‌ها با پهپاد به این مسیر حمله کرده بودند؛ عملیاتی که با آسیب به چند ایستگاه پمپاژ، فعالیت این خط لوله را به‌طور موقت متوقف کرد. در ماه‌های ابتدایی جنگ، زیرساخت انرژی عربستان هدف حملات قرار گرفت و بزرگ‌ترین پالایشگاه عربستان در راس تنوره نیز در میان اهداف قرار داشت و ناچار شد فعالیت خود را متوقف کند. پالایشگاه راس تنوره یکی از تامین‌کنندگان مهم سوخت‌های حمل‌ونقل مانند گازوئیل برای اروپا به‌شمار می‌رود. خطر حمله به نفت‌کش‌ها صادرات نفت عربستان را در ماه اوت به پایین‌ترین سطح دست‌کم ۹ سال گذشته رساند و تولید نفت خام کشور نیز افت کرد. حوثی‌ها مسئولیت حملاتی را پذیرفته‌اند که فعالیت تاسیسات انرژی در جنوب‌غرب عربستان را متوقف کرد، هرچند دارایی‌های یاد شده عمدتا تقاضای داخلی را تامین می‌کنند؛ نه خریداران بین‌المللی. حتی پس از راه‌اندازی دوباره‌ خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب، در صورت محدود شدن عبور از باب‌المندب به‌دست حوثی‌ها، صادرات ینبع شاید به‌طور کامل به سطح قبلی بازنگردد. ممکن است محموله‌های بیشتری از مسیر شمالی و کانال سوئز هدایت شوند؛ گزینه‌ای که برای خریداران آسیایی پرهزینه‌تر است و زمان بیشتری می‌برد. عربستان پیش‌تر، پس از متهم‌کردن شبه‌نظامیان به هدف‌گرفتن زیرساخت نفتی خود، همراه با آمریکا حملات مشترکی را علیه آنان در عراق انجام داد. پس از حمله به خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب، ریاض در پی درخواست نخست‌وزیر عراق اعلام کرد: «در مقطع کنونی از اقدام تلافی‌جویانه خودداری خواهیم کرد». پیشروی حوثی‌ها عربستان را مقابل انتخابی دشوار قرار داده است. ریاض یا باید کارزار نظامی‌ را تشدید کند که سال‌ها در شکست‌ دادن حوثی‌ها ناکام مانده، یا نفوذ بیشتر آنان بر مسیر دریای سرخ را بپذیرد؛ مسیری که برای صادرات نفت عربستان اهمیتی روزافزون یافته است. محمد بن سلمان ولیعهد عربستان از دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا و اندی برنهام نخست‌وزیر بریتانیا برای مقابله با حوثی‌ها درخواست کمک نظامی کرده اما هیچ‌یک تاکنون آمادگی خود را برای مداخله‌ مستقیم اعلام نکرده‌اند. نظر شما درباره‌ تاثیر توقف خط لوله‌ شرق‌ـ‌غرب بر بازار جهانی نفت چیست؟