فرح، طبس و یک اتهام تاریخی | نقش فرح در گسترش ویرانی‌های زلزله طبس چه بود؟

زلزله طبس در ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ یکی از مرگبارترین زمین‌لرزه‌های تاریخ معاصر ایران بود؛ حادثه‌ای که در آستانه انقلاب، تنها یک فاجعه طبیعی باقی نماند و به موضوعی سیاسی و اجتماعی نیز تبدیل شد. به گزارش ، در سال‌های پس از انقلاب، یکی از روایت‌های مطرح درباره این زلزله، نقش فرح پهلوی در اصرار بر حفظ بافت قدیمی طبس بود؛ روایتی که مدعی بود تأکید او بر معماری سنتی، موجب باقی ماندن ساختمان‌های آسیب‌پذیر و در نتیجه افزایش تلفات شده است. اما بررسی روایت‌های موجود نشان می‌دهد ماجرا پیچیده‌تر از یک نقل‌قول و یک تصمیم درباره معماری شهر است. توصیه فرح درباره بافت تاریخی فرح پهلوی در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۵۵، حدود دو سال پیش از زلزله، در جریان بازدید از طبس بر حفظ بافت تاریخی شهر تأکید کرده بود. او معماری سنتی، بادگیرها و درهای چوبی را متناسب با شرایط اقلیمی منطقه دانسته و خواستار حمایت از افرادی شده بود که ساختمان‌های جدید را با الهام از معماری قدیمی طبس می‌ساختند. همین سخنان بعدها در فضای سیاسی ملتهب سال ۱۳۵۷ به‌گونه‌ای بازخوانی شد که گویی فرح مانع نوسازی و مقاوم‌سازی شهر شده است. با این حال، میان «حفظ عناصر معماری تاریخی» و «الزام به حفظ ساختمان‌های فرسوده و غیرمقاوم» تفاوت مهمی وجود دارد و صرف این اظهارنظر، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تصمیمی برای حفظ تمام بناهای قدیمی و آسیب‌پذیر شهر اتخاذ شده بود. بیشتر بخوانید: شهری که تقریبا نابود شد مهدی زارع زلزله‌شناس می‌نویسد؛ زمین‌لرزه طبس در شهری رخ داد که بخش قابل توجهی از ساختمان‌های آن با مصالح سنتی و آسیب‌پذیر ساخته شده بودند. شدت زلزله و شرایط ساخت‌وساز موجب شد بخش بزرگی از شهر ویران شود و حدود ۸۵ درصد جمعیت جان خود را از دست بدهند. در همان ساعات نخست، مسئله فقط شدت تخریب ساختمان‌ها نبود؛ بسیاری از نیروهای محلی امدادرسان نیز قربانی شده بودند و همین موضوع ظرفیت خودامدادی شهر را به‌شدت کاهش داد. از سوی دیگر، قطع برق، تاریکی ناشی از ماه‌گرفتگی و گرمای شدید بیابان، عملیات جست‌وجو و نجات را دشوارتر کرد. ارتش برای انتقال نیرو و تجهیزات وارد عمل شد. هواپیماهای C-130، هلیکوپترها، آمبولانس‌ها، پزشکان، بیمارستان صحرایی، دارو، غذا و پتو به منطقه اعزام شدند. حدود ۸۰۰ مجروح نیازمند جراحی نیز در روزهای نخست به تهران و شهرهای دیگر منتقل شدند. امدادرسانی زیر سایه بحران سیاسی با وجود گستردگی عملیات، عملکرد حکومت با انتقاد شدید مخالفان مواجه شد. منتقدان، روند امدادرسانی و بازسازی را کند و ناکافی توصیف می‌کردند و گروه‌های مذهبی، بازاریان، نیروهای سیاسی و داوطلبان نیز بخشی از کمک‌رسانی را مستقل از دولت سازماندهی کردند. این وضعیت در شرایطی رخ می‌داد که حکومت نظامی پس از ۱۷ شهریور و اعتراضات گسترده در کشور، توان مدیریت سیاسی و اجتماعی حکومت را تحت فشار قرار داده بود. حتی گزارش‌های دیپلماتیک آمریکا در پاییز ۱۳۵۷، از نارضایتی زلزله‌زدگان نسبت به روند بازسازی و کمک‌رسانی حکایت داشتند. بنابراین، زلزله طبس به یکی از نقاطی تبدیل شد که در آن ضعف‌های ساختاری مدیریت بحران، همزمان با بحران مشروعیت سیاسی حکومت پهلوی آشکار شد. بازسازی؛ از طبس قدیم تا شهر جدید پس از زلزله، بازسازی طبس نیز مسیر ساده و یک‌مرحله‌ای نداشت. ابتدا اسکان موقت، آواربرداری و امدادرسانی انجام شد، اما تحولات سیاسی سال ۱۳۵۷ و انقلاب، روند بازسازی بلندمدت را دستخوش تغییر کرد. در دهه ۱۳۶۰، طرحی جدید برای شهر اجرا شد. خیابان‌های عریض، شبکه‌بندی منظم، ساختمان‌های کم‌ارتفاع و سازه‌های فولادی و بتنی مقاوم‌تر جایگزین بخش مهمی از ساختار سنتی شهر شدند. بناهای مذهبی و عمومی نیز در قالب مجموعه‌های جدید بازسازی شدند. در دهه‌های بعد، توسعه زیرساخت‌های شهری، شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی، توسعه معادن زغال‌سنگ پروده و اتصال طبس به شبکه راه‌آهن، چهره شهر را بیش از پیش تغییر داد.