آخر خط بولیوار؛ ونزوئلا در یک قدمی رسمی شدن دلار

ونزوئلا سال‌هاست با تورم و سقوط ارزش پولش دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ حالا یک راه‌حل بزرگ روی میز است: کنار گذاشتن بولیوار و رسمی کردن دلار. دلاری‌سازی سال‌هاست بخشی از زندگی روزمره ونزوئلایی‌هاست؛ مردم با دلار قیمت می‌گذارند، خرید می‌کنند و پس‌انداز نگه می‌دارند. اما حالا بحث یک قدم جلوتر رفته است: آیا دلار باید رسماً جای بولیوار را بگیرد؟ براساس گزارش بلومبرگ، آنتونیو اِکاری، قانون‌گذار مخالف، همراه با استیو هانکه، اقتصاددان آمریکایی، روی پیشنهادی کار می‌کند که دلار را به پول رسمی ونزوئلا تبدیل می‌کند. نظرسنجی موسسه نظرسنجی و تحقیقات افکار عمومی اطلس اینتل (AtlasIntel) در ماه مه نیز نشان می‌دهد بیش از نیمی از ونزوئلایی‌ها از این ایده حمایت می‌کنند. دلاری‌سازی رسمی فقط به این معنا نیست که بتوانید در فروشگاه با دلار خرید کنید؛ ونزوئلایی‌ها همین حالا هم این کار را انجام می‌دهند. تغییر اصلی زمانی رخ می‌دهد که دلار رسماً جای بولیوار را در کل نظام مالی بگیرد. در این صورت، پول نقد، سپرده‌های بانکی، وام‌ها، بدهی‌ها، قراردادها و دستمزدهایی که اکنون با بولیوار محاسبه می‌شوند، باید با یک نرخ مشخص به دلار تبدیل شوند. ونزوئلا از حدود سال ۲۰۱۹ عملاً بخشی از این مسیر را طی کرده است. ابرتورم مردم و کسب‌وکارها را به دلار پناه داد و دلار به ابزار مهم قیمت‌گذاری و پس‌انداز تبدیل شد. با این حال، دولت همچنان حساب‌های عمومی را با بولیوار اداره می‌کند و بانک مرکزی نیز قادر به چاپ پول است. مانع اول برای دلاری‌سازی در ونزوئلا، قانون است. اِکاری قصد دارد پیشنهاد خود را به مجلس ملی ببرد، اما خورخه رودریگز، رئیس مجلس، با آن مخالفت کرده و می‌گوید قانون اساسی بولیوار را پول کشور می‌داند و سیاست پولی را در اختیار بانک مرکزی قرار داده است. اما یک بازیگر دیگر هم در این ماجرا اهمیت زیادی دارد: ایالات متحده. واشنگتن پس از دستگیری نیکولاس مادورو در ژانویه، نقش پررنگی در هدایت دولت موقت دلسی رودریگز پیدا کرده و بر بخشی از درآمدها و هزینه‌های نفتی نیز نظارت دارد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در ژوئن از نقش گسترده‌تر دلار حمایت کرد و گفت ونزوئلا با دلار صورت‌حساب صادر خواهد کرد و این ارز محور تجارت کشور خواهد بود. بااین‌حال، واشنگتن تاکنون رسماً از جایگزینی کامل بولیوار حمایت نکرده است. برای فهم جذابیت دلاری‌سازی باید به سابقه بولیوار نگاه کرد. دهه‌ها تورم و به‌ویژه ابرتورم بین اواخر ۲۰۱۷ و اوایل ۲۰۲۱، اعتماد مردم به پول ملی را به‌شدت فرسوده کرد. طرفداران دلاری‌سازی می‌گویند اگر دولت دیگر نتواند برای تأمین کسری بودجه پول چاپ کند، یکی از مهم‌ترین موتورهای تورم از کار می‌افتد. پدرو پالما، استاد بازنشسته اقتصاد، معتقد است همین محدودیت می‌تواند اعتماد به نظام پولی را افزایش دهد. هم‌زمان، افزایش تجارت نفتی با آمریکا نیز استدلال دیگری در اختیار حامیان این طرح گذاشته است: اگر بخش بزرگی از تجارت شما با دلار انجام می‌شود، چرا پول همان شریک تجاری را به پول رسمی تبدیل نکنید؟ دلاری‌سازی یک معامله بدون هزینه نیست. ونزوئلا با کنار گذاشتن بولیوار، کنترل سیاست پولی و نرخ ارز خود را هم واگذار می‌کند. فرض کنید اقتصاد وارد رکود شود یا بانک‌ها با بحران مواجه شوند. دولت دیگر نمی‌تواند مانند گذشته با چاپ پول یا تغییر سیاست ارزی واکنش نشان دهد. در چنین شرایطی، تعدیل ممکن است از مسیرهای دردناک‌تری مثل کاهش دستمزد واقعی، افزایش بیکاری یا انضباط شدیدتر بودجه‌ای انجام شود. از طرف دیگر، کشور باید دلار مورد نیاز خود را از صادرات، سرمایه‌گذاری، حواله‌های ارزی یا استقراض خارجی تأمین کند. اگر دسترسی ونزوئلا به منابع مالی بین‌المللی دوباره محدود شود، همین وابستگی می‌تواند به نقطه ضعف تبدیل شود. ضمن اینکه دلار معجزه نمی‌کند. عمر زامبرانو، اقتصاددان، یادآوری می‌کند که یک دولت حتی بدون امکان چاپ پول هم می‌تواند کسری بودجه بالا ایجاد کند، بدهی انباشته کند و در نهایت نکول کند. دلار همچنین به‌تنهایی تولید نفت را بالا نمی‌برد، اعتبار بانکی را احیا نمی‌کند و سرمایه‌گذاری خارجی نمی‌آورد. یکی از حساس‌ترین مراحل، تعیین نرخ تبدیل بولیوار به دلار است. اگر نرخ بیش از حد قوی تعیین شود، اقتصاد ممکن است با ارزش‌گذاری بیش از حد پول و کمبود دلار مواجه شود. اگر نرخ بیش از حد ضعیف باشد، ارزش دستمزدها، پس‌اندازها و دارایی‌های مردم ناگهان آب می‌رود. مسئله بعدی این است که چند دلار برای اجرای طرح لازم است. یک برآورد، پایه پولی ونزوئلا را حدود ۲.۵ میلیارد دلار می‌داند و معتقد است ذخایر موجود می‌تواند آن را پوشش دهد. اما اگر قرار باشد سپرده‌های بانکی و تعهدات مالی گسترده‌تر نیز تضمین شوند، نیاز دلاری بسیار بزرگ‌تر خواهد شد. قوانین نیز باید تغییر کنند؛ فرهنگستان ملی علوم اقتصادی ونزوئلا اصلاح چارچوب قانونی و حتی قانون اساسی مربوط به پول رسمی را از پیش‌شرط‌های موفقیت این سیاست می‌داند. با دلاری‌سازی، بانک مرکزی ونزوئلا دیگر بولیوار چاپ نمی‌کند، سیاست پولی مستقل ندارد و نمی‌تواند نرخ ارز را به شیوه سنتی مدیریت کند. اما کاملاً حذف نمی‌شود؛ می‌تواند ذخایر را مدیریت کند، بر بانک‌ها نظارت داشته باشد و ریسک‌های مالی را زیر نظر بگیرد. مشکل اینجاست که دیگر نمی‌تواند هنگام بحران به‌آسانی پول خلق کند و نقش «آخرین وام‌دهنده» به بانک‌ها را ایفا کند. بنابراین دسترسی اضطراری به دلار، از طریق توافق با فدرال رزرو، صندوق‌های مشترک یا نهادهای مالی بین‌المللی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اکوادور در سال ۲۰۰۰ پس از بحران بانکی و ارزی دلار را پذیرفت. این تصمیم به تثبیت اقتصاد کمک کرد و دوام آورد، اما نتوانست نیاز به انضباط مالی و نهادهای قوی را از بین ببرد. السالوادور نیز نشان داد دلار می‌تواند نرخ بهره را پایین بیاورد و ثبات قیمتی را تقویت کند، اما الزاماً رشد، صادرات یا سرمایه‌گذاری را متحول نمی‌کند. در سوی دیگر، کشورهایی مثل پرو و برزیل بدون حذف پول ملی، ابرتورم را شکست دادند. شیلی و کلمبیا نیز با بانک مرکزی مستقل‌تر، هدف‌گذاری تورم و نرخ ارز منعطف‌تر توانستند دوره‌های بی‌ثباتی را پشت سر بگذارند. بنابراین سؤال ونزوئلا فقط این نیست که «دلار یا بولیوار؟» مسئله مهم‌تر این است: آیا تغییر پول می‌تواند جای اصلاح بودجه، بانک‌ها، تولید، سرمایه‌گذاری و نهادهای اقتصادی را بگیرد؟ تجربه کشورهای دیگر یک پاسخ محتاطانه دارد: دلار می‌تواند لنگر ثبات باشد، اما به‌تنهایی اقتصاد را تعمیر نمی‌کند.