۲۲ میلیون تومان برای هر ایرانی؛ عددی که گول‌زننده است

درآمد اسمی هر ایرانی در سال ۱۴۰۴ ماهانه ۲۲ میلیون تومان بود؛ اما قدرت خرید این درآمد به سال ۱۴۰۰ که برگردد، عدد دیگری می‌شود. امسال چقدر پولدارتر شدید؟ جواب این سؤال فقط به فیش حقوقی شما بستگی ندارد. ممکن است درآمدتان ۴۵ درصد بیشتر شده باشد، اما اگر قیمت‌ها تقریباً دو برابر شده باشند، در عمل قدرت خریدتان بیشتر نشده است. اما برای سنجیدن حال اقتصاد از زاویه‌ای بزرگ‌تر، بانک مرکزی یک عدد دیگر برای درآمد دارد: درآمد ملی سرانه. این شاخص می‌پرسد اگر کل درآمد ایجادشده در اقتصاد ایران را بین همه ایرانی‌ها تقسیم کنیم، سهم هر نفر چقدر می‌شود. به گزارش زومان، درآمد ملی سرانه با حقوق ماهانه یک فرد فرق دارد. در این محاسبه، کل درآمد ایجادشده در اقتصاد دیده می‌شود؛ از نفت و کارخانه و مغازه گرفته تا فعالیت‌های دولت و سایر بخش‌های اقتصاد. این درآمد الزاماً همه‌اش به جیب مردم نمی‌رود. بخشی در اختیار دولت قرار می‌گیرد، بخشی در شرکت‌ها می‌ماند و بخشی به شکل دستمزد و درآمد به خانوارها می‌رسد. اما یکی از مهم‌ترین شاخص‌های رفاه مردم در هر کشوری به شمار می‌رود. بر اساس داده‌های بانک مرکزی، درآمد ملی جاری کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۳ هزار و ۹۳ هزار میلیارد تومان بوده است. اگر جمعیت کشور را ۸۷ میلیون نفر بگیریم، سهم سرانه سالانه حدود ۲۶۵ میلیون تومان و سهم ماهانه هر ایرانی حدود ۲۲ میلیون و ۱۲۰ هزار تومان می‌شود. اما اینجا یک مشکل وجود دارد: با این تورم‌ها چطور می‌توانیم این عدد را با سال‌های قبل مقایسه کنیم؟ ۲۲ میلیون تومان امروز لزوماً بیشتر از درآمدی نیست که یک ایرانی سال‌ها قبل داشته است. برای اینکه بفهمیم اقتصاد واقعاً چقدر برای هر ایرانی درآمد ایجاد کرده، باید اثر تورم را کنار بگذاریم. اینجاست که «درآمد سرانه به قیمت ثابت» اهمیت پیدا می‌کند. بانک مرکزی درآمد ملی را با قیمت‌های ثابت نیز محاسبه کرده است؛ یعنی اثر افزایش قیمت‌ها را از عدد کنار می‌گذارد تا بتوان قدرت واقعی درآمد ایجادشده برای هر نفر را در طول زمان مقایسه کرد. بر اساس داده‌های ارائه‌شده، درآمد ملی به قیمت‌های ثابت در سال ۱۴۰۴ معادل ۴ هزار و ۹۹۷ میلیارد تومان بوده است. با در نظر گرفتن جمعیت ۸۷ میلیون نفری، درآمد سرانه واقعی هر ایرانی در سال حدود ۵۷ میلیون تومان با قیمت‌های سال ۱۴۰۰ می‌شود؛ یعنی معادل ماهانه حدود ۴ میلیون و ۷۸۸ هزار تومان به قیمت سال ۱۴۰۰. این همان تفاوتی است که میان «بیشتر شدن پول» و «پولدارتر شدن» وجود دارد. ممکن است درآمد اسمی بالا برود، اما اگر قیمت‌ها سریع‌تر رشد کنند، درآمد واقعی پایین بیاید. برای همین، مقایسه درآمد سرانه بدون در نظر گرفتن تورم می‌تواند تصویر اشتباهی از وضعیت اقتصادی مردم بسازد. وقتی درآمد سرانه واقعی را در طول سال‌های مختلف کنار هم می‌گذاریم، تصویر سخت‌تری ظاهر می‌شود. بر اساس داده‌های بانک مرکزی، سطح درآمد سرانه واقعی در سال‌های اخیر بعد از سال‌های کرونا به پایین‌ترین سطح در حدود دو دهه گذشته رسیده است. این عدد فقط درباره حقوق مردم نیست. درآمد سرانه در واقع تصویری از مقدار ارزش و درآمدی است که اقتصاد ایران به ازای هر ایرانی ایجاد می‌کند. وقتی این عدد پایین می‌آید، یعنی اندازه اقتصاد به نسبت جمعیت، سهم کمتری برای هر نفر ایجاد کرده است. در داده‌های تاریخی، بالاترین سطح درآمد سرانه به سال ۱۳۵۵ برمی‌گردد. پس از آن نیز در مقاطعی مانند ۱۳۸۶ و ۱۳۹۰ درآمدهای نفتی بالا رفت و درآمد سرانه واقعی نیز در سطح بالاتری قرار گرفت. در مقابل، در دوره‌های جنگ و تحریم، درآمد سرانه عموماً مسیر نزولی داشته است. اکنون در سال ۱۴۰۴ درآمد سرانه واقعی ثبت شده نسبت به سال ۱۳۵۵ حدودا ۶۰ درصد کم‌تر شده و نسبت به سال ۱۳۹۰، یعنی سال پیش از اعمال تحریم‌های جدید ۴۰ درصد کاهش پیدا کرده است. اما امسال چه؟ برای سال ۱۴۰۵ هنوز نمی‌توان از روی این داده‌ها عدد قطعی گفت. اما اگر تورم بالا بماند و تولید و درآمد واقعی اقتصاد در جنگ و تحریم، تحت فشار قرار بگیرد، ممکن است سطح پایین رفاه خانوار رکورد تازه‌ای را ثبت کند.