فیلتربازار ایران! گردش مالی ۱۰۵ همتی

یک گیگ فیلترشکن زمانی تقریباً قیمت یک نان بربری داشت؛ اما در اوج قطعی اینترنت، قیمتش تا ۲ میلیون تومان هم رسید. فیلترشکن از نان شب واجب‌تر شده؟ بر اساس آمارهای جدید، تا پیش از جهش اخیر نرخ دلار، قیمت هر گیگ فیلترشکن تقریباً به اندازه یک نان بربری بود. اما آیا همان قدر هم ضروری بود؟ پاسخ این است احتمالا بله. وقتی سه نفر از هر چهار کاربر ایرانی از فیلترشکن استفاده می‌کنند و بخشی از آنها بابت این دسترسی پول می‌پردازند، دیگر با یک محصول حاشیه‌ای طرف نیستیم. داده‌های دیتاک تصویری بزرگ‌تر از این بازار نشان می‌دهد. در یک بازه ۱۵ماهه، بیش از ۳۰ میلیارد بازدید از محتوای مربوط به فیلترشکن‌ها فقط در کانال‌های تلگرامی ثبت شده است. در همین دوره، در روزهایی که جهش قابل‌توجهی در نرخ دلار رخ نداده، میزان توجه و جست‌وجوی عمومی برای فیلترشکن حتی از دلار بیشتر بوده؛ با نسبتی حدود ۱۰ به ۸. برای فهمیدن اینکه فیلترشکن چطور به چنین بازاری تبدیل شده، باید قیمت یک گیگ را دنبال کرد. به گزارش زومان، دیتاک بر اساس پایش ۱۲۵ هزار نمونه محتوای تلگرامی، قیمت هر گیگ فیلترشکن در روزهای ابتدایی فروردین ۱۴۰۴ را حدود ۱,۷۰۰ تومان برآورد کرده است. این رقم در خرداد همان سال به ۲,۷۰۰ تومان رسید و در روزهای ابتدایی اسفند، به حدود ۳,۴۰۰ تومان افزایش یافت. اما در اوج قطعی اینترنت، فاصله با قیمت اولیه دیگر با چند هزار تومان اندازه‌گیری نمی‌شد. میانه قیمت هر گیگ به ۳۹۰ هزار تومان رسید؛ یعنی حدود ۲۳۴ برابر سطح ابتدای دوره. در شرایط بحرانی، قیمت حتی تا ۲ میلیون تومان برای هر گیگ هم معامله شد. این یعنی همان گیگی که در ابتدای دوره با ۱,۷۰۰ تومان خریداری می‌شد، در اوج قطعی اینترنت می‌توانست قیمتی بیش از هزار برابر داشته باشد. جهش قیمت فقط در عدد هر گیگ دیده نمی‌شد. بسته‌های حجمی هم گران شدند. یک بسته ۳۰ گیگابایتی که پیش از اسفند ۱۴۰۴ حدود ۵۰ هزار تومان قیمت داشت، در اوج قطعی اینترنت به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید. برای مقایسه، خرید همین بسته در آن مقطع معادل بیش از ۲۰ روز کار با حداقل دستمزد یک کارگر بود. پس از وصل مجدد اینترنت، قیمت پایین آمد و به حدود ۲۴۰ هزار تومان برای بسته ۳۰ گیگی رسید. قیمت هر گیگ نیز در خرداد ۱۴۰۵ به حدود ۸ هزار تومان کاهش یافت. اما بازار به نقطه شروع برنگشت. ۸ هزار تومان هنوز ۴.۸ برابر قیمت هر گیگ در ابتدای دوره بود. اندازه‌گیری ارزش این بازار دشوار است، اما برآوردهای ارائه‌شده دامنه بزرگی را نشان می‌دهد. در یک برآورد سخت‌گیرانه، حتی با فرض استفاده اشتراکی حداقل دو نفر از هر حساب، گردش مالی سالانه بازار فیلترشکن بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان، معادل ۳۰ همت، برآورد شده است. اما برآورد محتمل‌تر، با استفاده از محاسبات و نظرسنجی‌های ملی ایسپا، اندازه بازار را بین ۶۱ تا ۱۶۴ هزار میلیارد تومان قرار می‌دهد. دیتاک برای رسیدن به یک عدد محتمل‌تر، ۱۰۵ هزار میلیارد تومان را به‌عنوان برآورد بازار مطرح کرده است. برای مقایسه، این رقم تقریباً معادل بودجه مورد نیاز برای تکمیل کامل آزادراه تهران ـ شمال عنوان شده است. فیلترشکن بنابراین فقط یک هزینه کوچک برای عبور از فیلترینگ نیست. اعداد دیتاک از بازاری حرف می‌زنند که میلیون‌ها کاربر دارد، در دوره‌های قطعی اینترنت قیمتش چندصد برابر می‌شود و گردش مالی سالانه آن، در برآورد محتمل، به بیش از ۱۰۰ همت می‌رسد. شاید به همین دلیل است که مقایسه آن با نان، دیگر فقط یک بازی زبانی نباشد.