بلومبرگ از معماری تازه کنترل اینترنت در ایران می‌گوید

بلومبرگ می‌گوید خاموشی اخیر ایران فقط طولانی‌تر نشده، بلکه شیوه کنترل دسترسی هم تغییر کرده است. قطع اینترنت برای کاربران ایرانی پدیده تازه‌ای نیست. از اختلال‌های چندروزه تا خاموشی‌های گسترده در دوره‌های اعتراض و جنگ، کاربران بارها با قطع ارتباط با اینترنت جهانی روبه‌رو شده‌اند و هر بار نیز بخشی از آنها با تغییر فیلترشکن یا یافتن مسیرهای تازه تلاش کرده‌اند دوباره متصل شوند. به‌گزارش بلومبرگ، گزارش تازه این رسانه که در ۱۱ سپتامبر (۲۰ شهریور) منتشر شده، می‌گوید اتفاق مهم در خاموشی اخیر فقط طولانی شدن قطع اینترنت نبوده است. بلومبرگ می‌نویسد خاموشی اخیر ۸۸ روز ادامه یافت و از نظر مدت بی‌سابقه بود، اما از نگاه کارشناسانی که با این رسانه گفت‌وگو کرده‌اند، اهمیت اصلی ماجرا در شیوه اجرای محدودیت‌ها و اینترنتی است که پس از آن دوباره در دسترس کاربران قرار گرفت. برای فهم تفاوت، باید به مدل قدیمی فیلترینگ برگشت. در این مدل، اینترنت جهانی در دسترس بود و سایت‌ها، پلتفرم‌ها یا مسیرهای مشخصی مسدود می‌شدند. کاربران نیز با ابزارهای تغییر مسیر تلاش می‌کردند از این موانع عبور کنند. به نوشته بلومبرگ، در خاموشی اخیر این منطق تا حدی وارونه شده است؛ به جای آنکه ابتدا اینترنت باز باشد و مقصدهای مشخص مسدود شوند، می‌توان دسترسی به اینترنت جهانی را به‌صورت پیش‌فرض محدود کرد و سپس برای کاربران، سازمان‌ها یا سرویس‌های مشخص اجازه دسترسی صادر کرد. بلومبرگ این سازوکار را به «فهرست سفید» تشبیه می‌کند. در چنین مدلی سؤال دیگر فقط این نیست که «کدام سایت فیلتر است؟»؛ بلکه این است که «چه کسی اجازه دارد به اینترنت جهانی متصل شود؟» گزارش می‌گوید استفاده از تجهیزات واسط پیشرفته در شبکه امکان بررسی و تفکیک ترافیک را فراهم می‌کند. نتیجه آن است که یک سیم‌کارت یا اتصال در یک محل مشخص، مانند دفتر یک شرکت یا بانک، می‌تواند سطحی از دسترسی داشته باشد که کاربر دیگری از آن برخوردار نیست. بلومبرگ البته تأکید می‌کند کارشناسان، از جمله متخصصان ایرانی علوم کامپیوتر که به سرورهای داخل کشور دسترسی دارند، نمی‌توانند با قطعیت بگویند دقیقا چه فناوری‌هایی به کار گرفته شده یا این فناوری‌ها داخلی هستند یا از خارج تهیه شده‌اند. بنابراین بخش مهمی از توصیف فنی گزارش، ارزیابی کارشناسان بلومبرگ از شواهد شبکه است، نه اعلام رسمی جزئیات این سامانه از سوی مقام‌های ایرانی. به‌گفته این رسانه، این تغییر یک‌شبه اتفاق نیفتاده و تاریخچه محدودیت اینترنت در ایران از سال‌های نخست گسترش اینترنت تا امروز دنبال می‌شود؛ از فهرست‌های سیاه اولیه و صفحه «پیوندها» تا محدودیت‌های سال ۱۳۸۸، قطع اینترنت در آبان ۱۳۹۸ و اختلال‌های دوره‌های بعد. در مرکز این تحول، شبکه ملی اطلاعات قرار دارد؛ پروژه‌ای که توسعه آن از حدود سال ۲۰۱۳ میلادی شتاب گرفت و هدف آن ایجاد زیرساختی داخلی بود که بتواند خدمات ایرانی را حتی هنگام محدود شدن ارتباط با اینترنت جهانی فعال نگه دارد. در سال‌های بعد، مجموعه‌ای از خدمات داخلی از پیام‌رسان و ویدئو گرفته تا تجارت الکترونیکی، پرداخت و تاکسی اینترنتی روی زیرساخت داخلی توسعه پیدا کرد. بلومبرگ می‌نویسد نخستین آزمون بزرگ این شبکه در آبان ۱۳۹۸ چندان موفق نبود و حتی برخی خدمات داخلی با مشکل مواجه شدند، اما در دوره‌های بعدی عملکرد شبکه داخلی پایدارتر شد. داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در شرکت کنتیک، به بلومبرگ گفته است ایران سال‌ها خاموشی‌های اینترنتی را بررسی کرده و راهبردهای مختلفی را برای کاهش هزینه اقتصادی قطع اینترنت آزمایش کرده است. از نگاه او، تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد توان فنی برای اعمال محدودیت نیز تغییر کرده است. پژوهش مستقلی که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده نیز نشان داده خاموشی‌های اخیر ایران با سازوکارهای متمرکز در سطح شبکه اجرا شده و در عین محدودیت گسترده، برخی شبکه‌ها از سطح متفاوتی از دسترسی برخوردار بوده‌اند. پیامد مهم این معماری، امکان ایجاد سطوح مختلف دسترسی است. به گزارش بلومبرگ، در جریان خاموشی اخیر برخی افراد دارای دسترسی‌های ویژه، کارکنان صنایع راهبردی و شماری از خبرنگاران رسانه‌های دولتی و نیمه‌رسمی امکان استفاده از سیم‌کارت‌ها یا اتصالات قرارگرفته در فهرست سفید را داشتند. این یعنی در یک شبکه واحد، دو کاربر لزوما اینترنت یکسانی دریافت نمی‌کنند. یک اتصال می‌تواند عمدتا به شبکه داخلی محدود باشد و اتصال دیگری اجازه دسترسی گسترده‌تری به اینترنت جهانی داشته باشد. همین جاست که مدل تازه، از یک مسئله صرفا فنی به موضوعی اقتصادی تبدیل می‌شود. بلومبرگ گزارش داده است که در میانه خاموشی فوریه تا مه، دامنه دریافت دسترسی‌های ویژه گسترده‌تر شد. دانشگاه‌ها، بانک‌ها و برخی شرکت‌هایی که برای فعالیت خود نیازمند ارتباط با خارج از کشور بودند، امکان دریافت دسترسی پیدا کردند. اما بخشی از این دسترسی وارد بازار نیز شد. به نوشته بلومبرگ، از ماه آوریل شرکت‌های مخابراتی عرضه سرویسی موسوم به «اینترنت پرو» را آغاز کردند که دسترسی قرارگرفته در فهرست سفید را در اختیار کسانی می‌گذاشت که توان پرداخت هزینه بالاتر را داشتند. این رسانه هزینه خود سیم‌کارت را حدود ۱۰۰ دلار اعلام کرده است. همزمان، برخی کسب‌وکارها نیز فروش فیلترشکن‌هایی را آغاز کردند که به نوشته بلومبرگ، ظاهرا برای اتصال به اینترنت از مسیرهای قرارگرفته در فهرست سفید استفاده می‌کردند. در نتیجه، مسئله فقط تفاوت میان «اینترنت ملی» و «اینترنت جهانی» نیست؛ بلکه امکان شکل‌گیری سطوح مختلف دسترسی به اینترنت جهانی مطرح است؛ دسترسی‌ای که می‌تواند بر اساس نیاز شغلی، مجوز سازمانی یا توان پرداخت متفاوت باشد. بلومبرگ این وضعیت را نوعی اینترنت چندسطحی توصیف می‌کند و می‌نویسد فروش دسترسی‌های ویژه می‌تواند برای شرکت‌های مخابراتی و برخی مجموعه‌های مرتبط با ساختار حاکمیتی درآمد ایجاد کند. این بخش از گزارش نیز ارزیابی بلومبرگ است و این رسانه در متن خود رقمی از درآمد حاصل از چنین خدماتی ارائه نمی‌کند. خاموشی طولانی یک پیامد دیگر هم داشته است. وقتی ارتباط با اینترنت جهانی محدود می‌شود اما بخش بزرگی از شبکه داخلی همچنان کار می‌کند، بخشی از فعالیت کاربران ناگزیر به سرویس‌های داخلی منتقل می‌شود. یکی از افرادی که بلومبرگ با نام مستعار «امین» معرفی کرده، می‌گوید پیش از جنگ در برابر استفاده از پیام‌رسان‌های داخلی مقاومت می‌کرد، اما در جریان جنگ و پس از حمله به برخی زیرساخت‌ها، در پیام‌رسان بله کانالی برای انتشار اطلاعات ایجاد کرد. به این ترتیب، شبکه ملی اطلاعات فقط ابزاری برای حفظ خدمات داخلی هنگام قطع اینترنت جهانی نیست؛ طولانی شدن محدودیت می‌تواند به‌تدریج محل فعالیت بخشی از کاربران را نیز تغییر دهد. شاید مهم‌ترین پرسشی که گزارش بلومبرگ برای کاربران ایرانی مطرح می‌کند همین باشد که آیا دوره فیلترشکن رو به پایان است یا نه. در بازی قدیمی، یک طرف مسیر مشخصی را مسدود می‌کرد و طرف دیگر مسیر تازه‌ای برای عبور پیدا می‌کرد. اما اگر اصل ارتباط با اینترنت جهانی محدود و دسترسی فقط برای اتصال‌های تاییدشده باز شود، پیدا کردن یک فیلترشکن تازه الزاما مشکل را حل نمی‌کند. بلومبرگ از قول مهدی یحیی‌نژاد، بنیان‌گذار نت‌فریدم پایونیرز، می‌نویسد فهرست سفید «معادله را تغییر داده است» و از نگاه او و برخی دیگر از کارشناسانی که با این رسانه گفت‌وگو کرده‌اند، مرحله بعدی رقابت احتمالا دیگر ساخت یک وی‌پی‌ان تازه نیست، بلکه حرکت به سوی اینترنت ماهواره‌ای است. استارلینک در ایران مجاز نیست، اما بلومبرگ می‌نویسد هزاران دستگاه آن از مسیرهای غیررسمی وارد کشور شده است. این رسانه همچنین به فروش رسمی ترمینال‌ها در عراق از ماه ژوئیه اشاره می‌کند؛ تحولی که به اعتقاد یحیی‌نژاد می‌تواند انتقال دستگاه‌ها به ایران را آسان‌تر کند. نت‌فریدم پایونیرز نیز به گفته بلومبرگ روی سیستمی کار می‌کند که امکان اتصال افراد بیشتری را از طریق ترمینال‌های موجود فراهم کند. بنابراین، روایت بلومبرگ از اینترنت ایران بیش از آنکه درباره یک خاموشی ۸۸روزه باشد، درباره تغییر قواعد کنترل پس از آن خاموشی است؛ تغییری که اگر ارزیابی کارشناسان این گزارش درست باشد، نشان می‌دهد ابزار کنترل می‌تواند از تعیین «چه چیزی قابل دسترسی است» به تعیین «چه کسی حق دسترسی دارد» حرکت کند. در چنین مدلی، اینترنت جهانی دیگر الزاما تجربه‌ای یکسان برای همه کاربران نیست. نوع اتصال، محل کار، مجوز و حتی توان پرداخت می‌تواند تعیین کند هر فرد چه بخشی از جهان آنلاین را ببیند. درست در همین نقطه است که مسئله فیلترینگ، علاوه بر فناوری و سیاست، به مسئله‌ای درباره اقتصاد دسترسی تبدیل می‌شود. نظر شما درباره اینترنت چندسطحی در ایران چیست؟