می‌شود به آمار تنگه هرمز اعتماد کرد؟

آمریکا می‌خواهد دنیا باور کند تنگه هرمز دوباره عادی شده؛ اما قیمت نفت از ۱۰۰ دلار گذشته و آمار تردد کشتی‌ها چیز دیگری می‌گوید. آیا تردد از تنگه هرمز واقعاً به حالت عادی برگشته است؟ اکونومیست می‌گوید: آمریکا می‌خواهد دنیا چنین تصور کند؛ درست هم‌زمان با عبور دوباره نفت از ۱۰۰ دلار! اکونومیست وضعیت را اینگونه شرح می‌دهد: اگر به حرف‌های دونالد ترامپ گوش دهید، ظاهراً همه‌چیز در پرتلاطم‌ترین آبراه جهان دوباره عادی شده است. آمریکا و ایران بار دیگر در حال تبادل آتش‌اند، اما رئیس‌جمهور آمریکا روز ۳ سپتامبر اعلام کرد: «حجم نفت عبوری از هرمز برگشته است.» او مدعی است روزانه ۱۸ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور می‌کند؛ رقمی که فاصله چندانی با میانگین ۲۰ میلیون بشکه‌ای پیش از جنگ ندارد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، نیز می‌گوید کنترل ایران بر هرمز «عملاً از بین رفته است». اما محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، این ادعا را «یک دروغ بزرگ» می‌داند. به گفته او، روزانه فقط هفت یا هشت کشتی از تنگه عبور می‌کنند؛ بسیار کمتر از ۳۰ تا ۴۰ کشتی که تیم ترامپ مدعی آن است. ردیاب‌های کشتی‌ها هم چندان با روایت آمریکا همراه نیستند. شرکت داده‌های دریایی کپلر می‌گوید در هفته منتهی به ۳۰ اوت، میزان نفت عبوری از هرمز کمتر از ۵ میلیون بشکه در روز بوده است. حتی مرکز اطلاعات مشترک دریایی، که با نیروی دریایی آمریکا ارتباط دارد، نمی‌تواند شمارش نزدیک به ۳۰ عبور روزانه خود را با آمار تک‌رقمی‌ای که ردیاب‌های مستقل معمولاً گزارش می‌کنند، تطبیق دهد. شاهین ایران‌نژاد از شرکت مشاوره ریسک حاکمیتی GSSI می‌گوید که هیچ‌کدام از دو طرف انگیزه چندانی برای توضیح روش محاسبه خود ندارند. آمریکا می‌خواهد رأی‌دهندگان باور کنند میلیون‌ها دلاری که هر روز برای اسکورت نفتکش‌ها در خلیج فارس هزینه می‌کند، نتیجه داده است؛ ایران هم می‌خواهد نشان دهد کنترل تنگه را در دست دارد، حتی در شرایطی که نفت بیشتری از آن عبور می‌کند. اما واقعیت اهمیت دارد. هرچه صادرات نفت خلیج فارس بیشتر محدود شود، واردکنندگان مجبور می‌شوند بیشتر از ذخایر خود برداشت کنند یا برای خرید نفت از منابع دیگر قیمت بالاتری بپردازند. قیمت نفت برنت نیز برای نخستین بار از ژوئیه دوباره بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه رفته است. پس واقعیت به کدام روایت نزدیک‌تر است؟ پاسخ ساده نیست، چون بیشتر نفتکش‌ها برای اینکه هدف قرار نگیرند، فرستنده‌های خود را خاموش کرده‌اند. برخی کشتی‌ها همچنان سیگنال می‌فرستند، اما پارازیت گسترده رادیویی تصویر را مخدوش می‌کند. برخی دیگر نیز در سیستم‌های ارتباطی خود دستکاری می‌کنند تا موقعیت جعلی نشان دهند. بیشتر عبورها هم شب‌ها انجام می‌شود؛ زمانی که ماهواره‌ها دید محدودی دارند. از طرف دیگر، محموله‌های نفتی خلیج فارس اغلب پیش از رسیدن به آب‌های آزاد دست‌به‌دست می‌شوند. چند شرکت، از جمله کشتیرانی‌های دولتی کشورهای خلیج فارس، شرکت کره‌ای سینوکور و شرکت‌های یونانی مانند دایناکام، بخش عمده این ترافیک را جابه‌جا می‌کنند. آنها نفت را از تنگه عبور می‌دهند و سپس در خارج از آن، مخفیانه محموله‌ها را به کشتی‌های دیگر منتقل می‌کنند. پاملا مانگر از شرکت ورتکسا، یکی دیگر از شرکت‌های ردیابی کشتی‌ها، توضیح می‌دهد که به همین دلیل، شمارش عبورها معمولاً با نگاه به گذشته انجام می‌شود؛ یعنی ردیاب‌ها بارگیری‌ها و تخلیه‌ها را دنبال می‌کنند و کشتی‌هایی را زیر نظر می‌گیرند که در خلیج ناپدید می‌شوند و بعد در خارج از آن دوباره ظاهر می‌شوند. بنابراین آمار عبور اغلب با تأخیر تأیید می‌شود. ارقام اولیه را باید کفِ برآورد دانست؛ رقمی که با آشکارشدن عبورهای بیشتر، افزایش پیدا می‌کند. برای مثال، کپلر اخیراً برآورد خود از هفته منتهی به ۱۰ اوت را از ۴.۷ میلیون بشکه در روز به ۷.۲ میلیون بشکه افزایش داده است. اگر در سراسر ماه اوت نیز همین میزان کم‌شماری وجود داشته باشد، برآورد نهایی کپلر در ابتدای سپتامبر ممکن است به میانگین ۹ میلیون بشکه در روز طی هفت روز نزدیک شود؛ رقمی که کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، در ۶ سپتامبر به آن اشاره کرد. بخشی از اختلاف آماری هم به تعریف‌ها برمی‌گردد: چه چیزی «نفت» محسوب می‌شود؛ فقط نفت خام یا فرآورده‌های نفتی هم؟ خط شمارش کجاست؛ خود تنگه هرمز یا دریای عمان؟ و یک بشکه نفت چه زمانی ثبت می‌شود؛ هنگام بارگیری، عبور از تنگه یا زمانی که دوباره در نقطه‌ای دیگر ظاهر می‌شود؟ شرکت‌های تجاری مانند کپلر و ورتکسا روش محاسبه خود را شفاف اعلام می‌کنند، اما مقام‌های دولتی چنین شفافیتی ندارند و احتمالاً از تعاریف گسترده‌تر استفاده می‌کنند. با این حال، این موضوع هنوز ادعای ترامپ درباره عبور ۱۸ میلیون بشکه در روز را توضیح نمی‌دهد. شاید او یک روز استثنایی را انتخاب کرده باشد. ورتکسا از ماه مارس تاکنون، با احتساب تمام فرآورده‌های نفتی ممکن، تنها دو روز را ثبت کرده که در آنها حجم عبور از ۱۶ میلیون بشکه بیشتر بوده است. احتمال دیگر این است که ترامپ صادراتی را هم در محاسبات خود گنجانده که دیگر اصلاً از هرمز عبور نمی‌کنند. از فوریه، عربستان سعودی نفت خام بیشتری را از طریق خط لوله شرق به غرب خود منتقل کرده و صادرات بنادرش در دریای سرخ را بین یک تا سه میلیون بشکه در روز افزایش داده است. امارات متحده عربی نیز حدود یک میلیون بشکه در روز را از طریق خط لوله‌ای به فجیره منتقل کرده است. اگر مقداری نفت بیشتر از عمان را هم در یک بازه زمانی مناسب به این ارقام اضافه کنیم، مسیرهای دورزننده تنگه می‌توانند مجموعاً حدود ۵ میلیون بشکه در روز نفت را جابه‌جا کنند. در هر صورت، رقم ۱۸ میلیون بشکه چندان کمکی به درک وضعیت نمی‌کند. جریان کشتیرانی نوسان زیادی دارد و به همین دلیل، میانگین‌های هفتگی اطلاعات بیشتری نسبت به آمار یک روز خاص ارائه می‌کنند. جان اولت از مؤسسه آرگوس مدیا می‌گوید جدیدترین دور حملات متقابل، همراه با تهدیدهای ایران علیه نفتکش‌هایی که نفت خام را از تنگه عبور می‌دهند، در روزهای اخیر تردد را به‌شدت کاهش داده است. کپلر در ۸ سپتامبر تنها هشت عبور از تنگه را ثبت کرد؛ در حالی که یک هفته پیش از آن، این رقم ۲۳ مورد بود. حملات حوثی‌های یمن به کشتی‌ها و اهداف سعودی نیز انتقال محموله‌ها از مسیر دریای سرخ را کند کرده است. این وضعیت یک واقعیت ناخوشایند برای ترامپ دارد: ترافیک گذشته در هرمز تضمینی برای عملکرد آینده آن نیست، چون شرایط می‌تواند خیلی سریع معکوس شود. هیچ میزان از تبلیغات و روایت‌سازی آمریکا نتوانسته هزینه بیمه عبور از هرمز را به کمتر از ۱۰ درصد ارزش یک کشتی برساند. این رقم پیش از جنگ تنها ۰.۲۵ درصد بود. حتی اگر همان‌طور که ترامپ می‌گوید، مین‌ها از بخش‌هایی از تنگه پاک شده باشند، مین‌های جدید می‌توانند از نقاط دیگر وارد شوند و ایران نیز می‌تواند دوباره مین‌گذاری کند. نیروهای ایران همچنان توان قابل‌توجهی برای حمله به نفتکش‌ها دارند. بازار نفت همین حالا هم نشانه‌هایی از فشار را نشان می‌دهد. نفت شاخص دریای شمال که معیاری برای قیمت نفت خام در کوتاه‌مدت است، به حدود ۱۱۰ دلار در هر بشکه نزدیک شده؛ در حالی که قیمت آن در ژوئن ۷۰ دلار بود. قیمت گازوئیل نیز در آمریکا و اروپا از ۱۹۰ دلار در هر بشکه عبور کرده و تقریباً دو برابر قیمت آن در فوریه شده است. ترامپ می‌تواند هرچقدر می‌خواهد در جنگ بر سر آمار بجنگد؛ اما در نهایت، آنچه اهمیت دارد این است که چند واردکننده واقعاً همان بشکه‌های نفتی را که سفارش داده‌اند، تحویل می‌گیرند.