افزایش شکاف دلار رسمی و آزاد در نیمه نخست سال

شکاف میان نرخ دلار رسمی و آزاد با تشدید تنش‌ها و تحریم‌ها، از حدود ۱۶ هزار تومان در فروردین به بیش از ۵۳ هزار تومان در شهریور رسید. شکاف میان دلار رسمی و آزاد در شش ماه گذشته فقط با اعداد روی تابلوها تغییر نکرد؛ هر بار که فضای سیاسی و امنیتی کشور وارد مرحله تازه‌ای شد، فاصله دو نرخ هم واکنش نشان داد. این شکاف از حدود ۱۶ هزار و ۷۸۶ تومان در فروردین به بیش از ۵۳ هزار تومان در شهریور رسیده است. منظور از دلار رسمی، نرخ مرکز مبادله ارز و طلاست؛ نرخی که بیشتر برای حواله‌های تجاری و تأمین ارز واردکنندگان استفاده می‌شود. دلار آزاد نیز در بازار غیررسمی شکل می‌گیرد و معمولاً سریع‌تر به اخبار سیاسی، تحریم‌ها و ریسک‌های امنیتی واکنش نشان می‌دهد. در فروردین، هم‌زمان با پایان جنگ ۴۰ روزه و آغاز آتش‌بس، میانگین دلار رسمی حدود ۱۳۸ هزار و ۶۹۹ تومان بود. دلار آزاد در همین ماه به حدود ۱۵۵ هزار و ۴۸۵ تومان رسید و فاصله دو نرخ در محدوده ۱۶ هزار و ۷۸۶ تومان قرار گرفت. آغاز آتش‌بس، بخشی از فشار روانی بازار را کاهش داد، اما فاصله میان نرخ رسمی و آزاد همچنان پابرجا ماند. در اردیبهشت، با مطرح شدن خبر نخستین محاصره دریایی ایران، بازار آزاد واکنش بیشتری نشان داد. نرخ دلار رسمی به حدود ۱۴۴ هزار و ۹۲۳ تومان رسید، اما دلار آزاد تا ۱۷۳ هزار و ۶۲۰ تومان بالا رفت. در نتیجه، شکاف دو نرخ در این ماه به حدود ۲۸ هزار و ۶۹۷ تومان افزایش یافت؛ یعنی تقریباً ۱۲ هزار تومان بیشتر از فروردین. در خرداد، با حملات آمریکا به جنوب ایران و آغاز دوباره درگیری‌ها، هر دو نرخ افزایش پیدا کردند، اما رشد دلار آزاد همچنان بیشتر بود. دلار رسمی در این ماه حدود ۱۴۷ هزار و ۴۴۸ تومان و دلار آزاد حدود ۱۷۰ هزار و ۶۱۴ تومان معامله شد. با وجود بالا گرفتن تنش‌ها، فاصله دو نرخ در خرداد به حدود ۲۳ هزار و ۱۶۶ تومان کاهش یافت. این کاهش نشان می‌دهد شکاف ارزی در تمام دوره مسیر یکسانی نداشته و گاهی با تغییر شرایط بازار، موقتاً کم شده است. در تیرماه و هم‌زمان با خبر دومین محاصره دریایی ایران، فاصله دو نرخ دوباره افزایش یافت. میانگین دلار رسمی به حدود ۱۴۸ هزار و ۸۰۶ تومان رسید، در حالی که دلار آزاد در محدوده ۱۷۹ هزار و ۱۴۵ تومان قرار گرفت. به این ترتیب، شکاف دلار رسمی و آزاد در تیرماه از ۳۰ هزار تومان عبور کرد. در مرداد، با توقف درگیری نظامی، بازار برای مدتی آرام‌تر شد؛ اما این آرامش به کاهش شکاف ارزی منجر نشد. دلار رسمی در این ماه حدود ۱۵۴ هزار و ۷۷ تومان و دلار آزاد حدود ۱۸۹ هزار و ۵۱۰ تومان بود. فاصله دو نرخ در مرداد به حدود ۳۵ هزار و ۴۳۳ تومان رسید. یعنی حتی در دوره توقف درگیری‌ها، بازار آزاد همچنان ریسک‌های پیشین و چشم‌انداز تحریم‌ها را در قیمت‌ها حفظ کرد. در شهریور، هم‌زمان با آغاز تحریم‌ها و دور تازه درگیری‌ها، بیشترین فاصله در این دوره ثبت شد. میانگین دلار رسمی به حدود ۱۵۹ هزار و ۱۰۶ تومان رسید، اما دلار آزاد تا ۲۱۲ هزار و ۴۳۰ تومان بالا رفت. فاصله دو نرخ در شهریور به حدود ۵۳ هزار تومان رسید؛ رقمی که بیش از سه برابر شکاف فروردین است. روند شش‌ماهه نشان می‌دهد دلار رسمی از فروردین تا شهریور افزایش داشته، اما سرعت رشد آن از دلار آزاد کمتر بوده است. به همین دلیل، هر موج تازه از تحریم یا درگیری، ابتدا در بازار آزاد دیده شده و بعد با فاصله‌ای بیشتر در نرخ رسمی منعکس شده است. شنیده‌های زومان نیز نشان می‌دهد رویکرد بانک مرکزی به‌عنوان سیاست‌گذار پولی و ارزی این است که نرخ مرکز مبادله را متناسب با روندهای پایدار بازار تنظیم کند، نه هر نوسان کوتاه‌مدت. یعنی اگر دلار آزاد فقط یک روز بالا یا پایین برود، الزاماً نرخ مرکز مبادله سریع تغییر نمی‌کند؛ اما اگر آن نوسان به روند تبدیل شود و چند روز یا چند هفته ادامه پیدا کند، نرخ رسمی هم با تغییرات محدود و تدریجی همراه می‌شود. این اختلاف فقط یک فاصله قیمتی نیست؛ برای تجار، واردکنندگان و فعالان اقتصادی به معنای تفاوت میان هزینه تأمین ارز رسمی و قیمت واقعی ارز در بازار است.