قدرت آب‌رفته دولت

دولت در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ نزدیک به ۸۰۰ همت مالیات گرفت، اما هنوز ۳۷۷ همت از برنامه عقب است؛ عددی که از حال اقتصاد ایران هم خبر می‌دهد. به گزارش زومان، دولت در پنج ماه اول امسال حدود ۷۹۸ هزار میلیارد تومان مالیات گرفته است. عدد بزرگی به نظر می‌رسد؛ اما وقتی آن را کنار چیزی که قرار بود بگیرد می‌گذاریم، داستان عوض می‌شود. دولت تا پایان مرداد باید حدود ۱۱۷۵ همت مالیات وصول می‌کرد. یعنی فعلاً حدود ۳۷۷ همت از برنامه عقب مانده است. این فقط یک عدد در جدول بودجه نیست. مالیات مثل یک آینه است؛ از پشت آن می‌شود فهمید در بخش‌های مختلف اقتصاد چه خبر است. بودجه امسال برای چهار گروه اصلی مالیاتی، بدون احتساب مالیات واردات، حدود ۲۸۲۰ همت درآمد در نظر گرفته است. اما عملکرد پنج‌ماهه نشان می‌دهد دولت هنوز فقط بخشی از این مسیر را طی کرده و حدود ۳۲ درصد با هدف خود فاصله دارد. این اتفاق البته جدید نیست. در سال ۱۴۰۲ فاصله با هدف حدود ۹.۵ درصد بود. یک سال بعد به ۲۰ درصد رسید و در ۱۴۰۴ از ۳۲ درصد عبور کرد. امسال هم تقریباً همان فاصله بزرگ باقی مانده است. یعنی مشکل وصول مالیات، دست‌کم فعلاً، در حال برطرف شدن نیست. اگر همین سرعت ادامه پیدا کند، دولت در پایان سال تنها حدود ۶۷.۹ درصد رقم مصوب این چهار پایه مالیاتی را وصول خواهد کرد. البته معمولاً در ماه‌های پایانی سال وصول مالیات بیشتر می‌شود و بخشی از فاصله می‌تواند جبران شود. اما یک سؤال مهم‌تر وجود دارد: کدام بخش اقتصاد بیشتر از همه کم آورده است؟ پاسخ، در مالیات مشاغل دیده می‌شود. دولت در پنج ماه نخست سال فقط ۳۲.۳۶ درصد از هدف مالیات مشاغل را محقق کرده است. یعنی از هر ۱۰۰ تومان مالیاتی که برای این بخش پیش‌بینی کرده، تقریباً ۳۲ تومانش وصول شده است. این عدد وقتی جالب‌تر می‌شود که به سال‌های قبل نگاه کنیم. تحقق مالیات مشاغل از ۱۲۷ درصد در سال ۱۴۰۲ به ۷۳ درصد، بعد ۴۶ درصد و حالا به ۳۲ درصد رسیده است. این سقوط می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. بخشی از آن ممکن است به ضعف وصول یا فرار مالیاتی مربوط باشد. اما از همین داده نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت. یک احتمال دیگر هم این است که بخشی از کسب‌وکارها، مخصوصاً کسب‌وکارهای کوچک، در این سال‌ها ضعیف‌تر شده‌اند و درآمد و فعالیت کمتری دارند، مخصوصا امسال در سال جنگ. اما در هر صورت، یک پیام از این عدد بیرون می‌آید: کسب‌وکارهای کوچک و صاحبان مشاغل حال خوبی در جدول مالیات ندارند. داستان حقوق‌بگیرها اما متفاوت است. مالیات حقوق کارکنان بخش عمومی به ۹۷.۲ درصد هدف رسیده؛ یعنی تقریباً مطابق برنامه وصول شده است. دلیلش این است که حقوق کارکنان دولت و دیگر بخش‌های عمومی احتمالا تمام و کمال پرداخت شده است. اما مالیات حقوق کارکنان بخش خصوصی ۷۶.۱۸ درصد هدف را پوشش داده است. این عدد یعنی وضعیت در بخش خصوصی به همان شیکی بخش عمومی نیست. عدم وصول ۲۴ درصدی مالیات در بخش خصوصی، یعنی وضعیت بازار کار احتمالا چندان مناسب نیست و هنوز نتوانسته خود را از شرایط جنگی بازیابی کند. در کنار این دو بخش، مالیات کالا و خدمات نیز با تحقق ۸۱.۹۵ درصدی در جایگاه بالایی قرار گرفته است. یک تناقض دیگر هم وجود دارد. درآمد مالیاتی دولت نسبت به سال قبل ۵۵.۸ درصد بیشتر شده است. روی کاغذ برای دولتی‌ها، خبر خوبی است. اما قیمت‌ها هم با سرعت بسیار بالایی بالا رفته‌اند. وقتی تورم از رشد درآمد مالیاتی بیشتر باشد، دولت پول بیشتری جمع می‌کند، اما ارزش واقعی آن پول کمتر می‌شود. به زبان ساده، دولت تومان بیشتری می‌گیرد، اما هر تومان کمتر می‌ارزد. مالیات کالا و خدمات دقیقاً همین‌جا داستان جالبی دارد. وقتی قیمت کالاها بالا می‌رود، مالیاتی که به قیمت اسمی آنها وابسته است هم بیشتر می‌شود؛ حتی اگر مردم کالاهای بیشتری نخرند. به همین دلیل، درآمد مالیاتی کالا و خدمات امسال ۷۴.۷۵ درصد رشد کرده؛ بالاترین رشد در میان پایه‌های اصلی. اما این رشد لزوماً به معنی رونق اقتصاد نیست. ممکن است مغازه همان مقدار قبلی کالا بفروشد، اما چون قیمت‌ها بالا رفته‌اند، رقم فروش و در نتیجه مالیات هم بزرگ‌تر شده باشد. اگر این اعداد را کنار هم بگذاریم، تصویر جالبی شکل می‌گیرد. دولت مالیات بیشتری می‌گیرد، اما هنوز از برنامه عقب است. مالیات کالا و خدمات به کمک تورم رشد زیادی کرده، اما مالیات مشاغل سقوط کرده است. حقوق‌بگیران همچنان منبع نسبتاً مطمئن درآمد دولت هستند، اما کسب‌وکارهای کوچک در انتهای جدول ایستاده‌اند. این یعنی پشت عدد ۷۹۸ همت، داستان اقتصادی است که در آن قیمت‌ها بالا رفته‌اند، اما همه بخش‌های اقتصاد به یک اندازه توان پرداخت مالیات ندارند. و شاید مهم‌ترین سؤال برای ماه‌های آینده همین باشد: اگر دولت برای جبران کسری بودجه باز هم روی مالیات حساب کند، این پول قرار است از کدام بخش اقتصاد بیاید؟ از مصرف‌کننده‌ای که با تورم بیشتر خرید می‌کند؟ یا از کسب‌وکاری که به نظر حال مساعدی ندارد؟