شوک تازه به تجارت جهانی؛ سوخت کشتی‌ها کمیاب شد

سوخت کشتی‌ها در جهان کم شده؛ از جنگ ایران و روسیه تا تصمیم پالایشگاه‌ها برای تولید دیزل. نتیجه می‌تواند گرانی حمل‌ونقل و کالاها باشد. شاید کمتر به آن فکر کنیم، اما بخش بزرگی از تجارت جهان به سوخت کشتی‌ها وابسته است. حالا این سوخت در بازار جهانی با کمبود روبه‌رو شده؛ اتفاقی که می‌تواند هزینه حمل‌ونقل دریایی و در نهایت قیمت کالاها را بالا ببرد. الجزیره در گزارشی می‌نویسد هم‌زمانی جنگ‌های غرب آسیا و روسیه و اوکراین با ترجیح پالایشگاه‌ها برای تولید سوخت‌های سودآورتر، عرضه نفت کوره را کاهش داده است. بیشتر کشتی‌ها و نفتکش‌ها برای حرکت از نفت کوره سنگین یا HFO استفاده می‌کنند؛ سوختی که در فرایند پالایش نفت خام تولید می‌شود. اما چرا حالا عرضه آن کم شده است؟ داده‌های شرکت کپلر نشان می‌دهد صادرات نفت کوره خاورمیانه از مارس تا اوت، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۵ درصد کاهش یافته و به‌طور میانگین به ۴۴۷ هزار بشکه در روز رسیده است. انرژی اسپکتس نیز پیش‌بینی کرده بازار نفت کوره در سه‌ماهه سوم با کسری روزانه ۲۱۸ هزار بشکه مواجه شود؛ کسری‌ای که از سه‌ماهه سوم ۲۰۲۵ تاکنون سابقه نداشته است. جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران نیز فشار مضاعفی ایجاد کرده است. اختلال در مسیرهای دریایی، به‌ویژه تنگه هرمز و باب‌المندب، جریان تجارت و زنجیره‌های تأمین سوخت را دشوارتر کرده است. از سوی دیگر، حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه تولید پالایشگاهی این کشور را تحت تأثیر قرار داده است. صادرات نفت کوره روسیه در اوت به حدود ۵۹۱ هزار بشکه در روز رسید؛ پایین‌ترین سطح ثبت‌شده در داده‌های کپلر. ماجرا فقط جنگ و اختلال در عرضه نیست. پالایشگاه‌ها هم در این میان انتخاب اقتصادی خودشان را دارند. از یک بشکه نفت خام می‌توان محصولاتی مانند بنزین، دیزل و سوخت جت تولید کرد. اما وقتی سود دیزل بالا می‌رود، پالایشگر ترجیح می‌دهد بخش بیشتری از نفت خام را به این محصول تبدیل کند؛ حتی اگر این تصمیم به معنای کاهش تولید نفت کوره باشد. سونیل ردی تحلیلگر بازار، می‌گوید سودآوری بالای دیزل یکی از عوامل اصلی کمبود جهانی سوخت کشتی‌هاست. به بیان ساده، هرچه تولید دیزل جذاب‌تر باشد، بشکه‌های بیشتری از بازار سوخت کشتی‌ها خارج می‌شوند. آسیا در خط مقدم این بحران قرار دارد؛ چون وابستگی زیادی به عرضه خلیج فارس دارد. سنگاپور، بزرگ‌ترین هاب سوخت‌رسانی کشتی‌ها در جهان (bunker hub)، بیش از نیمی از مصرف نزدیک به یک میلیون بشکه در روز مازوت خود را از واردات تأمین می‌کند. قیمت VLSFO نیز در این کشور از زمان آغاز جنگ ایران ۷۶ درصد افزایش یافته و تا اول سپتامبر به نزدیک ۸۲۵ دلار برای هر تن رسیده است. موجودی نفت کوره در مراکز مهمی مانند آمستردام-روتردام-آنتورپ و فجیره امارات نیز حدود ۳۰ درصد پایین‌تر از میانگین فصلی سه‌ساله قرار گرفته است. اینجا داستان از سوخت کشتی‌ها فراتر می‌رود. اگر سوخت گران شود، هزینه هر سفر دریایی هم افزایش پیدا می‌کند و بخشی از این هزینه در نهایت به قیمت کالاها منتقل می‌شود. کشتی‌ها ستون اصلی زنجیره‌های تأمین جهانی‌اند؛ از مواد خام و انرژی گرفته تا کالاهای مصرفی. بنابراین اگر سوخت آنها کمیاب یا بسیار گران شود، تجارت دریایی فقط پرهزینه‌تر نمی‌شود؛ برخی مسیرهای تجاری ممکن است دیگر از نظر اقتصادی توجیه نداشته باشند. حالا سؤال مهم این است: اگر جنگ‌ها ادامه پیدا کنند و پالایشگاه‌ها همچنان تولید دیزل را به نفت کوره ترجیح دهند، هزینه حمل‌ونقل جهانی تا کجا می‌تواند بالا برود؟