نقشه انرژی جهان از نو ترسیم شد؛ برندگان و بازندگان جنگ ایران

جنگ ایران با جهش قیمت سوخت فسیلی، جهان را به‌سمت انرژی پاک سوق داده و برندگان و بازندگان تازه‌ای ساخته است. با گذشت شش ماه از حملات آمریکا و اسرائیل که موجب اختلال در تولید نفت و انرژی در خاورمیانه شد و تنگه هرمز را به صحنه نبرد دریایی بدل کرد، اکنون تصویر روشن‌تری از پیامدهای جنگ ایران بر اقتصاد جهانی انرژی در حال شکل‌گیری است. روایت بلومبرگاز چند گزارش تازه نشان می‌دهد که این درگیری با بالا بردن شدید قیمت سوخت‌های فسیلی، دولت‌ها، شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان را نیز به‌سمت انرژی‌های تجدیدپذیر هل داده و در این میان، برندگان و بازندگان مشخصی پدید آمده‌اند. واردکنندگان جهانی سوخت فسیلی از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه تاکنون بیش از ۳۳۰ میلیارد دلار هزینه‌ اضافی پرداخته‌اند؛ رقمی که با تولید ناخالص داخلی فنلاند در سال ۲۰۲۵ برابری می‌کند. در مقابل، بالا رفتن قیمت انرژی برای شماری از کشورهای تولیدکننده‌ نفت و گاز خارج از منطقه‌ جنگی سودآور بوده است. اقتصادهایی که پیش از جنگ از سوخت‌های فسیلی فاصله گرفته بودند نیز بحران را بهتر تاب آورده‌اند. به‌عنوان نمونه در چین، توسعه پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر از سال ۲۰۲۰ باعث شد این کشور در فاصله مارس تا ژوئیه از واردات نزدیک به ۸ میلیارد دلار سوخت فسیلی بی‌نیاز شود. این تحولات در نهایت می‌تواند بر وضعیت محیط‌زیست نیز اثرگذار باشد. بر پایه ارزیابی اولیه‌ نهاد غیرانتفاعی کلیمت تریس درباره انتشار گازهای گلخانه‌ای تا نیمه‌ سال ۲۰۲۶، حجم کل انتشار جهانی در نیمه نخست سال در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته تا حدی مهار شده و فقط ۰.۲ درصد افزایش یافته است. تینگ سو تحلیلگر ارشد کلیمت تریس در این باره گفت: در این چیدمان تازه، فناوری‌های پاک و تولیدکنندگان سوخت فسیلی در خارج از حوزه‌ خلیج فارس برندگان اصلی به شمار می‌روند. چین از این تغییرات سود برده و در زمانی که جهش قیمت نفت و گاز توجه به پنل‌های خورشیدی، باتری‌ها و خودروهای برقی را افزایش داده، بر برتری خود در تولید فناوری سبز تکیه کرده است. بر اساس داده‌های بلومبرگ‌، چین از زمان آغاز درگیری، برای پنج ماه متوالی رکوردهای جدیدی را در ارزش دلاری صادرات فناوری پاک به ثبت رسانده است. در ژوئیه، خودروسازان چینی بیش از ۵۰۰ هزار خودروی برقی و هیبریدیِ قابل‌شارژ را به بازارهای خارجی فروختند؛ رقمی که حدود ۱۵۰ درصد بیشتر از سال قبل بود. تولیدکنندگان نفت و گاز در آمریکای شمالی و جنوبی هم سودهای بادآورده‌ای به دست آورده‌اند، زیرا خریداران از تامین‌کنندگان خلیج فارس فاصله گرفتند و شرکت‌های سوخت فسیلی در ایالات متحده، کانادا و آمریکای لاتین تولید را بالا بردند. با وجود احتمال کاهش حق‌بیمه انتقال محموله های نفت و سوخت در پی آتش‌بس، پژوهشگران بخشی از تغییرات بازار را ماندگار می‌دانند. رافائل رابیولیگو تحلیلگر بلومبرگ‌ان‌ای‌اف، معتقد است شتاب برق‌رسانی جهانی ناشی از گرانی سوخت، با افزایش تقاضای بلندمدت برای مس و لیتیوم، رشد بخش معدن آمریکای لاتین و سودآوری کشورهایی مانند شیلی و پرو را حفظ خواهد کرد. بازندگان، دولت‌های خلیج فارس و مناطق وابسته به واردات هستند. در خلیج فارس، حملات پهپادی و انفجارها به تاسیسات کلیدی آسیب زده‌اند؛ از جمله بزرگ‌ترین پالایشگاه نفت عربستان و یک پایانه‌ مهم صادرات گاز طبیعی مایع در قطر. برآوردهای رایس یونیورسیتی حاکی از آن است که طی ماه مارس، زیان اولیه‌ صادرات در سراسر حوزه‌ خلیج فارس به‌طور میانگین به حدود ۲ میلیارد دلار در روز رسیده است. جنگ فقط درآمد را کاهش نداده، بلکه بنا بر برآورد ماه آوریل شرکت مشاوره‌ ریستاد انرژی، تا ۵۸ میلیارد دلار از زیرساخت‌های انرژی را نیز آسیب زده و بازسازی پرهزینه‌ای را پیش رو دولت‌ها گذاشته است. علاوه بر این، درگیری حاضر می‌تواند روند گذار منطقه به سوی اقتصادی سبز و مبتنی بر انرژی های پاک را با کندی مواجه کند. تحلیلگران بلومبرگ‌ در گزارش خود اعلام کرده‌اند که این جنگ با افزایش هزینه استقراض در منطقه، توجیه اقتصادی پروژه‌های پاک را در کوتاه‌مدت تضعیف کرده است. اقتصادهای واردکننده‌ سوخت، مانند ژاپن و کره‌ی جنوبی، نیز از این بحران آسیب نسبی دیده‌اند. این دو کشور آسیایی که پیش از جنگ ایران برای بیشتر نیاز نفتی خود به محموله‌های عبوری از تنگه‌ هرمز متکی بودند، ناچار شدند قیمت‌های بالاتر سوخت را بپذیرند. در آفریقا، جایی که بسیاری از کشورها واردکننده‌ خالص فرآورده‌های نفتی هستند، جهش قیمت‌ها بحران اقتصادی گسترده‌تری را شعله‌ور کرده است. برای نمونه، اتیوپی اخیرا با فروش گسترده‌ ارز روبه‌رو شد و دولت برای دفاع از پول ملیِ در حال تضعیفِ بیر، میلیاردها دلار از ذخایر ارزی خود را مصرف کرد. تسریع روند گذار در حالی صورت می‌گیرد که فشار ناشی از افزایش بهای انرژی، به‌گونه‌ای نامتناسب به اقتصادهای در حال توسعه تحمیل شده است. طبق گزارش مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک، کشورهای فقیرتر برای مهار شوک قیمتی یک درصد دیگر از تولید ناخالص داخلی خود را هزینه کرده‌اند؛ یعنی بیش از دو برابر فشار وارد شده بر کشورهای ثروتمند. در همین حال، کشورهای آفریقایی برای فاصله گرفتن از سوخت‌های فسیلی و افزودن انرژی تجدیدپذیر به تکاپو افتاده‌اند. داده‌های بلومبرگ‌ نشان می‌دهد که این منطقه در نیمه‌ نخست سال ۲۰۲۶، ۳۷ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل تجهیزات خورشیدی از چین وارد کرده است. این رونق از آفریقای جنوبی تا نیجریه، جمهوری دموکراتیک کنگو و مصر گسترش یافته است. چنین روندی در سراسر کشورهای در حال توسعه آسیا نیز مشاهده می‌شود. برای نمونه در فیلیپین، جایی که کمبود اولیه سوخت دولت را به الزامی‌کردن هفته کاری چهارروزه برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی واداشت، تقاضا برای تجهیزات خورشیدی با جهشی چشمگیر همراه شده است. در ماه مارس، واردات تجهیزات خورشیدی چینی به این کشور ۲۶۲ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافت. پذیرش خودروهای برقی نیز شتاب گرفته است؛ فروش ماهانه‌ی خودروهای برقی در فیلیپین و اندونزی در ژوئن و ژوئیه تقریبا دو برابر شد و در هند هم فروش ماهانه‌ خودروهای سواری برقی در همان دو ماه به ۳۰ هزار دستگاه رسید، در حالی که سال گذشته کمتر از ۲۰ هزار دستگاه بود. شما این جابه‌جایی بزرگ در بازار انرژی را چگونه می‌بینید؟